خیابان الرشید

خیابان الرشید به عنوان یکی از قدیمی‌ترین و نمادین‌ترین خیابان‌های بغداد، نمادی جاودان از تاریخ متنوع این شهر و صحنه‌ای برای رویدادهای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی آن است.

این خیابان به نام خلیفه عباسی هارون الرشید نامگذاری شده است که دوران او عصر طلایی بغداد را رقم زد. با این حال، تاریخ این خیابان از نام آن قدیمی‌تر است.

ریشه‌های آن به دوران عثمانی برمی‌گردد، زمانی که خلیل پاشا، فرماندار عثمانی بغداد و فرمانده نظامی، جاده‌ای استراتژیک از باب الشرقی تا باب المعظم حفر کرد. در ابتدا این جاده «جاده خلیل پاشا» (خیابان خلیل پاشا) نامیده می‌شد، یک پروژه نظامی با هدف تسهیل حرکت سربازان و کالسکه‌های عثمانی. این جاده با وجود موانع قانونی، اجتماعی و مالی که منجر به تعدیل‌هایی در مسیر آن شد، اغلب به قیمت از دست رفتن املاک متعلق به فقرا، غایبان یا افراد بدون وارث، با عجله در سال ۱۹۱۰ تکمیل شد. با اشغال بغداد توسط بریتانیا در سال ۱۹۱۷، نام این خیابان ابتدا به «خیابان هیندنبورگ» و سپس به «خیابان پیروزی» تغییر یافت، پیش از آنکه سرانجام در دوران سلطنت به «خیابان الرشید» تغییر نام دهد، نامی که به نمادی ملی در حافظه و نقشه‌ها تبدیل شد. الرشید چیزی بیش از یک برچسب جغرافیایی است؛ این خیابان شریانی فرهنگی است که با خاطره جمعی در تپش است.

این خیابان از میدان المیدان در نزدیکی باب المعظم، از میان بازارهای قدیمی مانند الشورجه، تا باب الشرقی امتداد دارد و پلی بین تجارت و معنویت، دین و فرهنگ، گذشته و حال ایجاد می‌کند. این خیابان زمانی محل کافه‌های ادبی، جلسات شعرخوانی، سینماهای تازه افتتاح شده و دنیای شلوغ روزنامه‌ها و گفتمان سیاسی بود. این خیابان مکان‌های دیدنی مهمی مانند مسجد حیدرخانه و بازار السرای را در خود جای داده بود و به صحنه‌ای برای زندگی عمومی بغداد از رژه‌های ملی گرفته تا قیام‌های مردمی، از جمله تلاش برای ترور نخست وزیر عبدالکریم قاسم پس از انقلاب ۱۴ ژوئیه ۱۹۵۸، تبدیل شد.

یکی از برجسته‌ترین بناهای فرهنگی که در این خیابان متولد شد، شرکت گرامافون جقماقجی بود که در سال ۱۹۱۸ تأسیس شد. این شرکت به یک نماد صوتی و فرهنگی تبدیل شد و صدای اسطوره‌های موسیقی عراق مانند محمد القبانجی، ناظم الغزالی، دخیل حسن، حاضری ابوعزیز و سلیمه پاشا را ضبط کرد. این شرکت حتی چهره‌های شاخص عرب مانند ام کلثوم، عبدالحلیم حافظ و فرید الاطرش را ضبط کرد و یک آرشیو موسیقی ایجاد کرد که بعدها به یک گنجینه ملی تبدیل شد.

خیابان الرشید همچنین در سال ۱۹۳۲ شاهد بازدید تاریخی ام کلثوم بود، زمانی که او مجموعه‌ای از کنسرت‌ها را در کاباره الهلال اجرا کرد. قیمت بلیط‌ها برای آن زمان بی‌سابقه بود. روزنامه الاستقلال این رویداد را با مقاله‌ای با عنوان «جادوی بابل و فرعون در کاباره الهلال» پوشش داد و خاطرنشان کرد که «ستاره شرق» از ۱۸ اکتبر ۱۹۳۲ دوازده اجرا داشت، لحظه‌ای که هیبت شهر را در برابر یک اسطوره زنده به تصویر کشید.

در دو طرف خیابان، سینماهایی مانند رویال، سنترال، الرشید، الزورا و سینمای روباز رافدین زمانی شکوفا بودند. برخی از آنها بعداً به تئاتر یا مراکز تجاری تبدیل شدند، مانند سینما الزورا و سینما راکسی که اکنون با نام «تئاتر النجاح» شناخته می‌شود. هر تحول، لایه جدیدی به روایت در حال تکامل خیابان اضافه کرد.

اما با جنگ‌ها و آشفتگی‌هایی که عراق در دهه‌های اخیر تجربه کرد، خیابان الرشید وارد دوره‌ای از رکود و بی‌توجهی شد. این وضعیت در سال ۲۰۲۳ با آغاز طرح «نبض بغداد» - پروژه‌ای دولتی برای احیای شهر قدیمی - که با خیابان المتنبی آغاز شد و به عنوان یک مرکز فرهنگی پر جنب و جوش بازسازی و فعال شد، شروع به تغییر کرد. پس از آن، خیابان السرای با حفظ ویژگی‌های معماری تاریخی آن، مرمت شد. امروزه، خیابان الرشید در مراحل پایانی بازسازی خود قرار دارد و منتظر اعلام رسمی بازگشایی دروازه‌ای فرهنگی و گردشگری است که هدف آن بازگرداندن بغداد به شکلی است که ما می‌شناختیم: شهری که در برابر فراموشی مقاومت می‌کند و شکوه خود را از طریق شبنم خاطره بازمی‌یابد.