زیارتگاه بانو زمررود خاتون

حرم حضرت زبیده یا مسجد زمرد خاتون یکی از زیارتگاه‌های باستانی و معروف عراق است که در گورستان شیخ معروف در سمت کرخ بغداد واقع شده است.

در نزدیکی این حرم، قبر عایشه خاتون، مادر احمد پاشا، والی بغداد و همسر حسن پاشا، والی دوران عثمانی، قرار دارد.

زمرد خاتون کنیزی ترک بود که از ترکستان شرقی به بغداد آمد و در کاخ عباسیان جای گرفت تا اینکه خلیفه المستدع بالله را با زیبایی خود مجذوب خود کرد. او او را آزاد کرد و سپس در سال ۵۵۲ هجری/۱۱۵۷ میلادی با او ازدواج کرد.

او برای او پسری به نام ولیعهد احمد به دنیا آورد که بعدها با نام احمد النصیر لدین الله خلیفه مسلمانان شد.

زمرد خاتون در دوران خلافت پسرش بیست و چهار سال زندگی کرد. او به خاطر پرهیزگاری و انجام کارهای خیریه فراوان شناخته شده بود. او مدارس، رباط‌ها و مساجد را وقف کرد و در طول سفر زیارتی خود در سال ۵۵۳ هجری/۱۱۵۸ میلادی، تقریباً ۳۰۰۰۰۰ دینار برای فقرا و نیازمندان هزینه کرد.

پس از مرگ المستدی الی امرالله در سال ۵۷۵ هجری/۱۱۸۰ میلادی، زمرد خاتون خود را وقف امور خیریه، صدقات و مراقبت از یتیمان و فقرا کرد. در طول ایام زیارت، او معمولاً بین زائران پول توزیع می‌کرد و از چاه‌ها و استراحتگاه‌های زائران مراقبت می‌کرد.

زمرد خاتون ساخت مسجد، مدرسه اسلامی و زیارتگاهی برای خود در نزدیکی زیارتگاه معروف کرخی را بر عهده گرفت و موقوفاتی را تعیین کرد که درآمد حاصل از آن، زمینه تدریس فقه شافعی را فراهم می‌کرد.

این مدرسه در سال ۵۸۹ هجری/۱۱۹۳ میلادی افتتاح شد و او دستور داد فخرالدین نوفانی شافعی مدرس آن باشد.

مدرسه زمرد خاتون به عنوان یکی از بزرگترین مدارس بغداد توصیف شده است. تدریس در آنجا تا پایان دوران عباسی و در طول دوره مغول و جلایریان ادامه یافت و ساختار آن تا دوران عثمانی پابرجا ماند. با این حال، مدرسه سرانجام ناپدید شد و هیچ اثری از آن باقی نمانده است.

این بنا بسیار مستحکم بود زیرا با آجر و گچ ساخته شده بود و دیوارهای آن نیز از داخل با گچ پوشانده شده بودند، بنابراین در برابر عوامل مخرب مقاومت کرد و تا به امروز پابرجا مانده است.

این مسجد شامل یک گنبد مخروطی با ظاهری باشکوه و ارتفاع بلند است که به سبک معماری سلجوقی در هشت ضلع قرار دارد. نمای بیرونی آن شبیه مخروط کاج است و فضای داخلی آن یک شاهکار هنری در میان نادرترین آثار هنر معماری اسلامی در دوران عباسیان است.

گنبد مخروطی تقریباً به سیزده متر ارتفاع می‌رسد. هشت دیوار با تزئینات آجری به شکل پنل‌هایی که مربع‌های بزرگ را پر می‌کنند تزئین شده بودند که با بیرون‌زدگی آنها از سطح دیوار برجسته‌تر می‌شدند. سایر تزئینات شامل قطعات آجری با اشکال هندسی است که برخی به شکل ستاره‌های هشت پر هستند.

این بنا با یک گنبد مقرنس (استالاکتیت) متمایز از نه لایه پوشیده شده است که یک گنبد کوچک بر فراز آن قرار دارد. این گنبد قدیمی‌ترین نمونه باقی‌مانده از نوع خود در بغداد محسوب می‌شود.

به گفته مهندسان و معماران متخصص در گنبدهای مخروطی اسلامی، مقرنس‌ها برای سایه‌بان کردن روزنه‌ها و روزنه‌هایی که گنبد را از درون روشن می‌کنند، طراحی شده‌اند.

گنبد زمرد خاتون زیباترین تجسم گنبدهای مخروطی در عراق محسوب می‌شود که عناصر معماری و تزئینی را با هم ترکیب می‌کند و نشان دهنده جهشی کیفی در هنرهای معماری بین نسل‌های قبل و بعد از این شکل هنری اصیل است.

مناره مسجد که در دوران سلجوقی ساخته شده است، یکی از قدیمی‌ترین مناره‌های بغداد محسوب می‌شود.

مسجدی که به نماز جنازه اختصاص داده شده بود، در نزدیکی قبر ساخته شد و به مسجد بانو زبیده یا مسجد زمرد خاتون معروف شد. این مسجد در سال ۱۱۹۵ هجری قمری به طور کامل تخریب شد و سلیمان پاشا در سال ۱۲۰۰ هجری قمری آن را بازسازی کرد.

طبق آنچه در یکی از گوشه‌های آن ثبت شده است، ساختمان حرم چندین بار مرمت و توسعه یافته است، از جمله در سال‌های ۲۸۸ و ۵۹۹ هجری قمری. کتیبه‌ای بر روی درب حرم حاکی از آن است که وزیر غیاث‌الدین رشیدالدین، بنای حرم متبرک را در سال ۷۳۵ هجری قمری/۱۳۳۴ میلادی تجدید کرده است و محققان را به این نتیجه رسانده است که این مکان از دوره عباسی تا سال ۲۰۰۰ میلادی بیش از بیست بار مرمت شده است.

زمرد خاتون در سال ۵۹۹ هجری قمری/۱۲۰۲ میلادی درگذشت. تعداد زیادی از مردم بغداد برای تشییع جنازه او آمدند و او در مقبره‌ای که برای خود در نزدیکی زاهد شیخ معروف الکرخی ساخته بود، به خاک سپرده شد. مردم عمیقاً برای او سوگواری کردند.

مسجد زمرد خاتون، با گنبد مخروطی مقرنس منحصر به فرد خود، همچنان شاهد زنده‌ای از شکوه معماری سلجوقی عباسی و یک بنای برجسته در میان بناهای تاریخی بغداد است که بیش از هشت قرن به طول انجامیده است.