ئەلموقەدە منارە

ئەلمەنارە ئەلموقەدە (منارەی لیت)، یان "مەنارەت موجادە" وەک خەڵکی بیابان پێی دەڵێن، لە بیابانی ڕۆژئاوای شاری پیرۆزی کەربەلادا بە تەنیا وەستاوە و بەرزە، چل کیلۆمەتر لە ناوەندی پارێزگاوە دوورە، لە لای چەپی ئەو ڕێگایەی کە کەربەلا بە ناحیەی ئەلعەین ئەلتەمرەوە دەبەستێتەوە.

پێگەیەکی تەواو لە ناوەڕاستی ڕێگای نێوان قەڵای بەناوبانگی ئەلئوخەیدر لە باکوورەوە کە ١٥ کیلۆمەتر دوورە و خان ئەلعەتشان لە باشوورەوە کە ١٠ کیلۆمەتر دوورە، داگیر دەکات، ئەمەش وایکردووە ببێتە پەیوەندییەکی شوێنەواریی نێوان ئەم دوو شوێنەوارە گەورەیە.

توێژەران پێیان وایە مێژووی دروستکردنی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆیەمی زایینی، هەمان سەردەمی عەباسی کە خان ئەلعەتشان تێیدا دروستکراوە. شێوازی بیناسازییەکەی ڕەنگدانەوەی شێوازی ئیسلامی کۆنە بەو ڕازاندنەوەی جۆراوجۆرانەی کە بە ڕوونی لە بەشەکانی سەرەوەیدا دیارە، هەرچەندە هەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە پێش ئیسلام بووە و پەیوەندی بە کۆشکێکەوە هەبووە کە بە "قەسر موجادە" ناسراوە، کە شوێنەواری نەماوە و تەنها ئەم منارەیە لە دوای خۆی بەجێهێشتووە.

منارە ناوەکەی لە ئەرکەکەیەوە وەرگرتووە، بەو پێیەی شەوانە لە لوتکەیدا ئاگر دەگیرساند بۆ ڕێنماییکردنی کاروانە بازرگانییەکان کە لە نێوان عێراق و شام و حیجازدا گەشتیان دەکرد. هەروەها وەک مەنارەیەک بۆ ئەو کەشتیانەی کە لە دەریای باشووردا دەڕۆیشتن بەکاردەهێنرا کە ئاوەکانیان پاشەکشەی کرد بۆ ئەو شوێنەی کە ئەمڕۆ بە کەنداو ناسراوە، ئەمە جگە لەوەی ئەگەری بەکارهێنانی بۆ پەیوەندی نێوان یەکە ئیدارییەکان لە ڕێگەی سیگناڵی دوکەڵ و کۆترە هەڵگرەکانەوە بەکاردەهێنرا و ڕەنگە هەندێک لە بەکارهێنانەکانی بۆ چاودێری سەربازی بووبێت.

منارەکە لە خشتی سووری چوارگۆشەی کۆن و گچکە و لیمۆ دروستکراوە، لەسەر بنەمایەکی چوارگۆشە وەستاوە کە ٢٥ مەتر چوارگۆشەی داپۆشیوە. هەر لایەکی بنکەکە بە سێ کۆشکی کوێر ڕازاوەتەوە کە لە سەرەوەیان کەوانە نیمچە بازنەییەکانە، پاشان فۆڕمی ستوونی درێژدەبێتەوە بۆ سەرەوەی منارەکە کە بە باندی ڕازاوەی جۆراوجۆر ڕازاوەتەوە، تاوەکو لوتکەکە بە کۆشک و درزەکانی تیر کۆتایی دێت کە بە کەوانە سلندرییەکانی هاوشێوەی ئەوانەی لە بنکەکەدا کۆتایی دێت. کۆی بەرزی منارەکە نزیکەی دوانزە مەتر دەبێت، و دەتوانرێت لە ڕێگەی پلیکانەیەکی ناوخۆییەوە لە لای باشوورەوە سەرکەون. لە ڕێنمایی عێراقی ساڵی 1935-1936دا ئاماژەی پێکراوە، کە تیایدا ئاماژە بەوە کراوە کە نیوەی سەرەوەی ڕووخێنراوە لە کاتێکدا نیوەکەی دیکە هێشتا پێکهاتەکەی پاراستووە.