خان ئاتایشی

خان ئەلعەتایشی بە یەکێک لە کۆنترین خانە میراتییەکانی شاری پیرۆزی کەربەلا دادەنرێت، هاوکات لەگەڵ کۆمەڵێک خان لەسەر ئەم ڕێگایە لەسەردەمی دەوڵەتی عوسمانی دروستکراون. یەکێکە لە ٩٩ خان کە لە شاری توسی ئێرانەوە دەست پێدەکات و لە شاری نەجەف ئەلئەشرەف لە خان ئەل نوخەیلە کۆتایی دێت.

خان ئەلعەتایشی لە کۆتایی سەدەی هەژدەهەمی زایینیدا دروستکراوە، لە خشت دروستکراوە لە پێوانەکردنی هیری، پێدەچێت لە وێرانەکانی شوێنەواری تەل ئەلعەتایشی وەرگیراوە کە دەکەوێتە نزیک خان، کە شوێنەوارناسەکان پێیان وایە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی دەوڵەتی لاخمید.

شێوازی تەلارسازی خان لە شێوازی هیری دەچێت، کە پشتی بە ئیوانەکانی ناوەوەی ڕووبەڕوو (هۆڵی چەقدار) بەستبوو کە بە شێوازی کەوانەی نیمچە بازنەیی سەقفیان لەسەر بوو، بە سیمیترییەکی ئەندازەیی جوان بەسەر چوار گۆشەی خانەکەدا دابەشکرابوون. یەکێک لە باشییەکانی ئەم ستایلە ئەوەیە کە لە زستاندا تیشکی خۆر تێیدا تێپەڕێت و لە هاویندا گەرماکە تەندروستی دەکات.

خانەکە بە شێوەیەکی چوارگۆشە هاتبوو، درێژییەکەی ٦٥ مەتر و پانییەکەی ٥١ مەتر بوو. دیوارە دەرەکییەکانی دەگاتە نزیکەی پێنج مەتر و ئەستووری یەک مەتر، بەشی سەرەوەی بە درز تیر تەیار کراوە کە بۆ بەرگری و پاراستنی خان لە دزەکان بەکاردێت. گۆشەکانی دەرەوەی بە چوار تاوەری گەورە بەهێزکراون کە هەریەکەیان تیژڕەوی ٤.٥ مەتریان هەیە. دەرگای چوونە ژوورەوەی هەیە کە ناوەندەکەی لەسەر ڕووبەری باشووری ڕۆژئاوایە، لە ئاستی دیوارەکەوە دەرکەوتووە، بەرزییەکەی سێ مەتر و پانییەکەی دوو مەترە، لە سەرەوەی کەوانەیەکی گەورەی نووکدارە کە بە ڕازاندنەوەی خشتی یەکتر گرێدراو ڕازاوەتەوە کە لە بونی ماتێک دەچێت. لە ناوەندەکەیدا حەوشەیەکی ناوخۆیی کراوە هەیە، درێژییەکەی ٥٠ مەتر و پانییەکەی ٣٥ مەتر، بە ژوورەکان دەورە دراوە کە پێشیان ئیوانە ڕەهەندە جیاوازەکانە و لە سەرەوەیان کەوانە نووکدارەکانن، تاوەرەکانی بە قوبە نیوەگۆییەکان سەقفیان لەسەرە و لەسەر ملە ستوونییەکان وەستاون.

ئەو هەڵکۆڵینانەی کە لەلایەن ئەو گەشتە شوێنەوارییە لە ساڵی ٢٠٠٨ ئەنجامدراون، ئاماژەیان بە بوونی دوو چینە شوێنەواریی کردووە کە سەر بە دوو سەردەمی جیاوازن. ئەو شوێنەوارە سیرامیک و شووشەییانەی کە دۆزراونەتەوە دەریانخستووە کە سەر بە سەردەمی عەباسیەکانن، کە لە دەوروبەری ساڵانی ٢٢١-٢٧٩ی کۆچیدا گەشەیان کردووە. هەروەها دراوێکی مسی دۆزرایەوە کە مۆرکی "جگە لە خودا هیچ خودایەک نییە" لەسەر ڕووخساری و "محەممەد پێغەمبەری خودایە" لەسەر پشتەوەی، پێشکەش بە شارەزایانی بواری دراو لە مۆزەخانەی عێراق کرا، کە ماوەی مێژووییەکەی دیاریکرد کە سەردەمی عەباسییە.