کەربەلا

کەربەلا نزیکەی سەد کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژئاوای بەغداوە دوورە و لە دەشتێک لە نێوان فورات و بیابانی ڕۆژئاوا هەڵکەوتووە. ئەم شارە بە دانیشتووانی نزیکەی حەوت سەد هەزار کەس، یەکێکە لە ناوەندە ئاینییە گرنگەکانی جیهانی موسڵمانانی شیعە و شوێنی حەجرە بەرفراوانەکانی ساڵانەیە. لە ناوەڕۆکەکەیدا مەزارگە زێڕینەکانی ئیمام حسێن، نەوەى پێغەمبەر محەمەد و ئەلعەباسى نیوەبرای وەستاون، کە لە هەردوو لاى ئەو شەقامە فراوانە ڕێوڕەسمییەی کە بە بەین ئەلحەرەمەین ناسراوە و لە نێوانیاندا دەڕوات، دانراون. لە دەوری مەزارگەکاندا تۆڕێکی چڕ لە هۆسپیس، مەدرەسە، هۆتێل و بازاڕەکان بڵاوبووەتەوە کە ئامادەکراون بۆ خزمەتکردنی ڕەوتی بەردەوامی زیارەتکارانی عێراق، ئێران، کەنداو، باشووری ئاسیا و دەرەوەی وڵات. لە دەرەوەی ناوەکی ئایینی، شارەکە درێژدەبێتەوە بۆ ناوچە مۆدێرنەکانی نیشتەجێبوون و قوتابخانە و بازرگانی، لە کاتێکدا باخچەی دارخورما و باخەکانی میوە بەدرێژایی ئەو کەناڵانە درێژدەبنەوە کە بەرەو فورات دەڕۆن. گەشتیاران بۆ مەزارگەکان و بۆ کەشوهەوای بەهێز لە کاتی یادکردنەوە گەورەکان و بۆ گەشتکردن بۆ نەجەفی نزیک و شاری کۆنی بابل لە ڕۆژهەڵات دێن.

خاکی دەوروبەری کەربەلا لە نەریتی شیعەدا گرنگییەکی زۆری هەیە وەک شوێنی شەڕی کەربەلا لە ساڵی ٦٨٠ی زایینی، کە تیایدا ئیمام حوسێنی کوڕی عەلی و دەستەیەکی بچووکی هاوەڵانی لەلایەن سوپای خەلیفەی ئومەوی یەزیدی یەکەمەوە کوژران، ڕووداوەکانی ئەو شەڕە کە ساڵانە لە سەردەمی عاشورادا یادی دەکرێتەوە، بۆ زیاتر لە سێزدە سەدە ناسنامەی ئایینی شیعەکانی لە قاڵب داوە. نیشتەجێبوونێکی بچووک لە دەوروبەری شوێنی ناشتنی ئیمام حسێن گەشەی کرد و لە کۆتایی سەدەی حەوتەمەوە مەزارگە دروستکرا و چەندین جار وێرانکرا و لەلایەن خانەدانی یەک لە دوای یەکەوە ئاوەدانکرایەوە، لەوانە بویدەکان، سەلجوکەکان، ئیلخانییەکان، سەفەوییەکان و عوسمانییەکان. کەربەلا بووە یەکێک لە ناوەندە سەرەکییەکانی فێربوون و زیارەتکردنی شیعە و لە سەدەی نۆزدەهەمەوە شارێکی کۆسمۆپۆلیتی زیاتر بوو لەگەڵ باشتربوونی پەیوەندییەکانی گواستنەوە. دەیەکانی ڕابردوو گەشەسەندنی زیاتری کۆمەڵگە مەزارگەکان و ژێرخانی زیارەتەکانی دەوروبەری هێناوەتە ئاراوە.

نەریتی خواردنی کەربەلا بە زیارەت و میوانداری لە قاڵب دەدرێت. خواردنی برنج و گۆشتی دڵگیر، بەتایبەتی تەشریب لەگەڵ نانێکی شۆربای تەڕکراو، قێمە لەناو سۆسی تەماتە و نۆکێکی دەوڵەمەنددا، و هاری کە لەناو دەفری گەورەی کۆمەڵایەتیدا ئامادەکراوە، لە سەرتاسەری شارەکەدا پێشکەش دەکرێت، لەگەڵ ژەمە خۆراکییە بەرفراوانەکانی بێبەرامبەر کە لە کاتی عاشورا و عەربەین لە وێستگەکانی خزمەتگوزاری ماوکیب پێشکەش بە حاجیان دەکرێت. کابابی کبابی و کوبا و سەوزەی پڕکراو لە بازاڕەکانی دەوروبەری مەزارگەکاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان بەردەستە. شیرینی شیرین و خورما و پودینگە برنجی بۆندارەکانی زەعفەران بەناوبانگن و چایەک کە لە پەرداخێکی بچووکدا لەگەڵ هێلکە و ئاوی گوڵدا پێشکەش دەکرێت نزیکەی هەموو بەریەککەوتنێک لەگەڵدایە.