مزگەوتی گەورەی ئەل نوری

مزگەوتی گەورەی ئەل نووری مزگەوتێکی مێژووییە و دەکەوێتە ڕۆژئاوای موسڵ لە نزیک کەناری ڕۆژئاوای ڕووباری دیجلە، دەوروبەری بە گەڕەکی مزگەوتی گەورە ناسراوە.

مزگەوتی گەورەی ئەل نووری لە سەدەی شەشەمی کۆچیدا لەلایەن نور الدین زەنکیەوە دروستکراوە، و دووەم مزگەوتە لە موسڵ دوای مزگەوتی ئومەوی. هۆکاری دامەزراندنی شارەکە ئەوە بوو کە شارەکە پشتی بە یەک مزگەوت بەستبوو کە چیتر نەیدەتوانی جێگەی زیادبوونی ژمارەی دانیشتووانەکەی بگرێتەوە. شێخ موعین الدین الملا زاهید ئامۆژگاری نور الدین دەکات کە مزگەوتەکە لە شوێنێکدا دروست بکات کە بە "وێرانەکان" ناسراوە، لە دەوری ئەو مزگەوتەدا چیرۆک و دەنگۆی مەترسی دروستکردنی لەوێ بڵاوبووەتەوە. نور الدین بڕیاریدا بیکڕێت و لەسەری بنیات بنێت و پرۆسەی دروستکردنی بۆ ماوەی سێ ساڵ لە ساڵی 566 تا 568ی کۆچی بەردەوام بوو، کە هاوتایە لەگەڵ ساڵی 1173ی زایینی.

ژمارەیەک ڕێبوار سەردانی مزگەوتەکە کرد، لەنێویاندا یاقوت ئەلحەماوی کە لە ئینسایکلۆپیدیاکەیدا ئاماژەی بەوە کردووە کە "جوان و گەورەیە"، هەروەها ئیبن بەتوتە کە حەوشەکەی بەو شێوەیە وەسف کردووە کە قوبەیەک لەخۆدەگرێت کە ئاوی نافورەکان لێیەوە بەرز دەبێتەوە بۆ بەرزی مرۆڤ و دواتر ڕەنگدانەوەی بۆ دەگەڕێتەوە، دیمەنێکی جوانی دروستکردووە.

مزگەوتەکە لە کاتی داگیرکردنی موسڵی مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨ی زایینی تووشی تێکدان بوو و دوای ئازادکردنی شارەکە، حوسێن پاشا ئەلجەلیلی پارێزگاری موسڵ پارێزگاری لێکرد و پاکی کردەوە.

پاشان دیسانەوە کەوتە ژێر پشتگوێخستن و لە هەمان کاتدا میحراب و منارە و هەندێک ڕازاندنەوەی گچکە بە تەواوی ڕووخێنرا. لە ساڵی ١٩٤٢ی زایینیدا ئاوەدان کرایەوە، پاشان لە ساڵی ١٩٤٤ وەزارەتی عەوقاف چوار منارەی نوێی دروستکرد و ڕووبەرەکەی فراوانتر کرد.

لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٧ مزگەوتەکە و منارەی ئەلحەدبەی بە تەقەمەنی دانراو لەلایەن داعشەوە وێران کران، هەمان ئەو مزگەوتەی کە لە مینبەرەکەیەوە ئەبوبەکر بەغدادی سەرۆکی ڕێکخراوەکە لە هاوینی ٢٠١٤دا ئەوەی ناوی لێنا "خەلافەتی ئیسلامی" ڕاگەیاند.

دوای وێرانکردنەکە، کارەکانی هەڵکەندن بە پاڵپشتی یونسکۆ بە پاڵپشتی کردنی پارەی ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی دەستیپێکرد، لە ئەنجامدا زەوی هۆڵێکی نوێژی کۆن کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی دوانزەی زایینی، و چوار ژووری ژێرزەمینی لە ژێر مزگەوتەکەدا کە بۆ دەستنوێژ بەکارهێنران، بە گچکە و بەرد دروستکرابوون، بە یەکەوە بەسترابووەوە، هەر ژوورێک پانییەکەی ٣.٥ مەتر و بەرزی ٣ مەتر بوو، هەڵکەوتبوو نزیکەی ٦ مەتر لە خوار ئاستی زەویەوە.

یونسکۆ بۆ ماوەی پێنج ساڵ کاریان کرد بۆ نۆژەنکردنەوەی مزگەوتەکە و منارەی ئەلحەدبا. منارەکە وەک کۆپییەکی ڕەسەن بە بەردە کۆنەکانیەوە گەڕایەوە، جەستەی پێویستی بە ٩٦ هەزار خشتی نوێ بوو لە ناوەوە، لە ڕووی دەرەوەش ٢٦ هەزار خشتی کۆن بەکارهێنرا بۆ پاراستنی سیما میراتییەکەی. کارەکانی نۆژەنکردنەوە لاوازی منارەکەیان بە تەواوی وەک ساڵانی شەستەکان پاراست، لەگەڵ بناغەکانی بەهێزتر بۆ ڕێگریکردن لە زیادبوونی زیاتری لاوازی. ئۆدری ئازولای بەڕێوەبەری یونسکۆ ستایشی کارەکانی نۆژەنکردنەوەی کرد و بە "گەڕانەوەیەک بۆ مێژوو و ناسنامەی شارەکە"ی زانی. لە حەوتەمی ئەیلولی ٢٠٢٥ مزگەوتەکە بە فەرمی کرایەوە، بەمەش مووسڵ یەکێک لە دیارترین هێما مێژوویی و مەعنەوییەکانی وەربگرێتەوە.