مۆنۆمێنتی عەباس ئیبن فیرناس

ئەبو ئەلقاسم عەباسی کوڕی فیرناس کوڕی ویرداس ئەلتەکورینی موسوڵمانێکی ئەندەلوسی پۆلیمات و داهێنەر و زانا بوو، بەناوبانگ بوو بە هەوڵی سەرەتایی بۆ فڕینی مرۆڤ. ئیبن فیرناس لە سەردەمی ئومەویدا لە شاری ڕۆندا لە ئەندەلوس لەدایکبووە، شاعیرێکی بەناوبانگ و زانایەکی لێهاتوو بووە لە بواری بیرکاری و فەلەکناسی و کیمیا و ئەندازیاریدا.

بەشداری جۆراوجۆری لە زانستەکانی فەلەکناسی و میکانیکدا کردووە. ئامێرێکی میکانیکی دیزاین کرد کە جوڵەی هەسار و ئەستێرەکان ھاوشێوە دەکات و شێوازێکی بۆ بەرهەمھێنانی شووشەی بێ ڕەنگ دۆزیەوە. ئەم داهێنانە بووە هۆی دروستکردنی عەدەسەی گەورەکەر بۆ خوێندنەوە، کە لەو سەردەمەدا بە “بەردی خوێندنەوە” ناسرابوو.

ئیبن فیرناس لە گوندی تاکورونا لە نزیک شاری ڕۆندا لەدایک بووە، لە شاری کۆردۆبا گەورە بووە، لەوێ لە فەلسەفە و کیمیا و فەلەکناسی خوێندوویەتی و سەرکەوتوو بووە. هاوچەرخی چەند حاکمێکی ئومەوی بووە، لەوانە ئەلحەکامی یەکەم و عەبد الرحمانی دووەمی کوڕی و محەممەدی یەکەمی نەوەکەی. نازناوی فەخری “حەکیمی ئەندەلوس”ی بەدەستهێنا.

وەک شاعیرێک، قسەخۆش و پاڵاوتە بووە و شانازیی بەوەوە دەکرێت کە ئەو سیستەمە شیعرییە ئاڵۆزەی شیکردەوە کە لە کتێبی پڕۆسۆدی ئەلخەلیل کوڕی ئەحمەد ئەلفەراهیدیدا هاتووە. هەروەها زانیاری قووڵی لەسەر مۆسیقا هەبووە و یاریزانێکی لێهاتوو (لووت) بووە.

ئیبن فیرناس ناوبانگێکی بەرفراوانی بەدەستهێنا بەهۆی ئەو داهێنانانەی کە زۆر لە پێش سەردەمی خۆیەوە بوون. لە سەردەمێکدا بە بیدعە و ئیلحاد تۆمەتبار کرا و لە مزگەوتی گەورەدا دادگایییەکی گشتی بەڕێوەچوو. بەڵام بێتاوان دەرچوو، چونکە تۆمەتەکان بە زیادەڕەوی دادەنران و ڕەگ و ڕیشەی لە نەزانیدا هەبووە.

لە نێوان داهێنانە زۆرەکانیدا، کاتژمێرێکی ئاوی دیزاین کردووە کە بە ئەلمیق تا ناسراوە، و سەرکەوتوو بووە لە بەرهەمهێنانی شووشەی شەفاف لە بەرد. عەدەسەی بینایی بۆ بەکارهێنانی پزیشکی داهێنا و ئامێرێکی فەلەکی دروستکرد بە ناوی Dhat Al Ḥalaq (“ئەو ئەڵقەدارە”) کە تەقلیدی جوڵەی تەنە ئاسمانییەکانی دەکرد. هەروەها شێوازێکی بۆ بڕینی کوارتز لە ئەندەلوس پەرەپێدا، ئەمەش پێویستی بە ناردنی بەردی خاو بۆ میسر نەهێشت.

لە بواری نووسیندا، شانازیی بەوەوە دەکرێت کە یەکەم قەڵەمی فۆونتەین لە جیهاندا داهێناوە: سلندەرێک کە بەستراوەتەوە بە کۆگایەکی ڕەنگەوە کە ڕێگەی بە ڕەنگ دەدا بڕژێتە چەقۆیەکی نووکدار چەند سەدەیەک پێش سەردەمی خۆی.

لەناو ماڵەکەی خۆیدا، ئیبن فیرناس ژوورێکی دروستکرد کە بۆ ھاوشێوەکردنی ئاسمانی شەو دیزاین کراوە. سەردانکەران دەیانتوانی ئەستێرە و هەور و ڕەشەبا ببینن و گوێیان لە ڕەشەبا ببوو کە بەهۆی ئەو ئامێرانەی کە لە تاقیگەیەکی ژێر ژوورەکەوە بەڕێوەی دەبرد. هەروەها جۆرە داهێنەرەکانی میترۆنۆمی داهێنا بۆ ڕێکخستنی ڕیتمی مۆسیقا.

بەڵام ئەفسانەیترین دەستکەوتی ئەو وەک هەوڵە بەڵگەنامەییەکەی بۆ فڕینی مرۆڤ دەمێنێتەوە. لەنزیک کۆشکی ئەلڕوشافا لە بەغدا، وەک مێژوونووس ئەلمەقاری تۆماری کردووە، ئیبن فیرناس بە جووتێک باڵ بە دیزاینی خۆیەوە خۆی هەڵدا و وای لێکرد یەکەم کەس بێت لە مێژوودا کە لە ڕێگەی شێوازێکی زانستی و تۆمارکراوەوە هەوڵی فڕین بدات. کارەساتەکەی پێش تاقیکردنەوەی فڕینی کەمتر بەڵگەنامەیی ئایلمەر لە مالمێسبێری لە ئینگلتەرا (نزیکەی ١٠٠٠-١٠١٠ی زایینی)یە.