بەغداد

بەغدا لە کەناری دیجلە لە ناوەڕاستی عێراق دانیشتووە، پایتەختێکی فراوانە و نزیکەی حەوت ملیۆن کەسی تێدایە و لە مێژە وەک لەنگەری سیاسی و بازرگانی و کولتووری وڵاتەکە کاری کردووە. ڕووبارەکە شارەکە دابەش دەکات بەسەر ڕوسافە لە کەناری ڕۆژهەڵات کە شوێنی ناوەکی بازرگانی کۆن و ناحیەی کتێبفرۆشی شەقامی موتەنەبییە و لە ڕۆژئاواش کەرخ کە زۆرێک لە بارەگا حکومییەکان و ناوچەی سەوزی تێدایە. لە دەرەوەی باڵەخانە فەرمییەکان، بەغدا شارێکە لە گەڕەکە چڕەکان و بازاڕی قەرەباڵغ و کۆرنیشی دارخورما و چایخانە کە باکگامون و گفتوگۆ تا درەنگانی ئێوارە درێژدەبێتەوە. گەشتیاران بەهۆی مێژووی چیندار و مۆزەخانەکانی و سەرهەڵدانەوەی هێواشی ژیانی کولتووری کە ساڵانێک لە ململانێی بەدوای خۆیدا هێناوە، دێن. مۆزەخانەی عێراق یەکێک لە گرنگترین کۆکراوەکانی جیهان لە شوێنەوارە کۆنەکانی میزۆپۆتامیا لەخۆدەگرێت، هاوکات مەدرەسەی موستەنسرییە سەردەمی عەباسیەکان، قشلەی عوسمانی و مۆزەخانەی بەغدادیش وردە وردە لە سەردەمە یەک لە دوای یەکەکان دەخەنە ڕوو. بەیانیەکانی هەینی لە شەقامی موتەنەبی، کاتێک کتێبفرۆشەکان دەڕژێنە سەر شەقامەکە و مۆسیقای زیندوو لە حەوشەی قشلاوە دەڕژێت، بە شێوەیەکی بەرفراوان بە پاداشتترین سات دادەنرێت بۆ هەستکردن بە پەپولەی هاوچەرخی شارەکە.

بەغدا لە ساڵی ٧٦٢ی زایینی لەلایەن خەلیفەی عەباسی مەنسوورەوە وەک شارێکی دەوری پلان بۆ داڕێژراو لەسەر دیجلە دامەزراوە، کە وەک پایتەختی نوێی ئیمپراتۆریەتێک بیری لێکرایەوە کە لە باکووری ئەفریقاوە تا ئاسیای ناوەڕاست درێژبووەوە. لە ماوەی سەدەیەکدا بووبوو بە گەورەترین شار لە جیهاندا و شوێنی سەردەمێکی زێڕین بوو کە تێیدا ماڵی حیکمەت زانستی یۆنانی و فارسی و هیندی وەرگێڕا بۆ سەر زمانی عەرەبی، زانایانی وەک ئەلخواریزمی بناغەی جەبریان دانا و شاعیران و پزیشکان و فەلەکناسەکان بوارەکانیان لە قاڵب دا کە لە سەرانسەری شارستانیەتەکانی دواتردا دەنگدانەوەیان دەبێت. ساککردنی مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨ کۆتایی بەو سەروەرییە هێنا، دوای ئەوە شارەکە بە دەسەڵاتی ئیلخانید و جەلەیرید و سەفەوی و عوسمانیدا تێپەڕی پێش ئەوەی ببێتە پایتەختی دەوڵەتی مۆدێرنی عێراق لە سەدەی بیستەمدا. نیوەی کۆتایی ئەو سەدەیە شەڕ و سزا و ئەو هەڵچوونانەی بەدوای خۆیدا هێنا کە دوای ساڵی ٢٠٠٣ هاتە ئاراوە، کە هەموو ئەمانە جێپەنجەی دیاریان لە پاڵ شوێنەوارە کۆنەکانی شارەکەدا بەجێهێشتووە.

خواردنی واژۆکراوی بەغدا مەسگۆفە، کە کاڕپێکی پەپوولەیی دیجلەیە و بە هێواشی لەسەر ئاگری دارێکی کراوە دەکوڵێت و بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ نانی تەخت و ترشیات و ئەمبا پێشکەش دەکرێت، کە سۆسی بامێی تامدارە کە لە سەرانسەری خواردنە عێراقییەکاندا دەردەکەوێت. چێشتخانەکانی کەناری ڕووبار بەدرێژایی شەقامی ئەبو نواس شوێنی کلاسیکە بۆ تاقیکردنەوە. خواردنە سەرەکییەکانی دیکە بریتین لە کوبا، دۆلمە، بریانی بە شێوازی بەغدادی و گۆشتی کبابی لە ستاندی مەشاوی گەڕەکەکانەوە. بۆ نانی بەیانی، کۆکی کاهی بە کرێمی گەیمار و هەنگوین بە شێوەیەکی بەرفراوان خۆشەویستە و چایخانەکانی شارەکە پەرداخێکی بچووکی بێکۆتایی چای تاریک و شیرین بە درێژایی ڕۆژ دەڕێژن.