پەیکەری عەبدولکەریم قاسم

بەدرێژایی شەقامی مێژوویی ئەلڕەشید، پەیکەری عەبد ئەلکەریم قاسم وەک یەکێک لە شوێنە مۆدێرنەکانی یادەوەری کە هەڵگری تێکەڵەیەک لە هێماسازی نەتەوەیی و دەربڕینی هونەری وەستاوە.

ئەم شوێنەوارە لە ساڵی ٢٠٠٥ بۆ ڕێزلێنان لە عەمید عەبد ئەلکەریم قاسم، ڕابەری شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨ کە کۆتایی بە دەسەڵاتی پاشایەتی لە عێراق هێنا و دامەزراندنی کۆماری عێراقی ڕاگەیاند.

پەیکەرەکە لەلایەن پەیکەرتاشی دیاری عێراقی خالید ئەلڕەحالەوە دروستکراوە، بە بەکارهێنانی برۆنزی، بۆ بەرجەستەکردنی لە سیماکانی دەموچاو و دۆخی جەستەدا وێنەیەکی تەرکیزکراوی ئەو سەرکردەیەی کە خەونەکانی گەلەکەی بۆ گۆڕانکاری لەسەر شانەکانی هەڵگرتبوو، و کە نوێنەرایەتی وەرچەرخانێکی قووڵی مێژوویی دەکرد کە نەخشەی دەسەڵات و دەوڵەتی لە عێراقی مۆدێرن دا کێشایەوە.

پەیکەرەکە لە گۆڕەپانی عەبد ئەلکەریم قاسم کە بە شێوەیەکی تایبەت بۆ یادکردنەوەی میراتەکەی دروستکراوە، لە شوێنێکی ناوەندی شارەکەدا دانراوە، کە جوڵەی ڕۆژانەی هاووڵاتیان لەگەڵ یادەوەری نیشتمانیدا یەکتر دەبڕێت.

بە تێپەڕبوونی کات، پەیکەرەکە بوو بە هێمایەکی دیار بۆ قۆناغێکی ئینتقالی سەرەکی لە مێژووی عێراقدا، بەتایبەتی کە عەبد ئەلکەریم قاسم یەکەم فەرمانڕەوای کۆماری عێراق بوو لە دوای ڕووخانی دەسەڵاتی پاشایەتی، پۆستی باڵای هەبوو کە سەرۆکوەزیران و وەزیری بەرگری و فەرماندەی هێزە چەکدارەکانی تێکەڵکردبوو.

عەبد ئەلکەریم قاسم لە ڕۆژی شەممە ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩١٤ لە قەزای ئەلمەهدییە لەدایکبووە، کە یەکێکە لە گەڕەکە بەناوبانگەکانی بەغدا، لە خێزانێکی هەژار کە باوکێکی سوننە بووە و کاری دارتاشی کردووە، و دایکێکی ئێزدییە لە هۆزی بەنو تەمیم. دواتر خێزانەکەی بە دوای بژێوی ژیاندا ڕوویان لە ناحیەی ئەلسویرە کردووە، لەوێش دەستی بە خوێندنی سەرەتایی کردووە، پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بەغدا بۆ تەواوکردنی خوێندن.

بۆ ماوەیەکی کورت وەک مامۆستا کاری کردووە، پاشان پەیوەندی بە سەربازییەوە کردووە، لە ساڵی ١٩٣٢ چووەتە کۆلێژی سەربازی و لە ساڵی ١٩٣٤ بە پلەی لیوای دووەم بە جیاوازی دەرچووە.

لە ڕیزەکاندا بەرزبووەوە تا بوو بە عەمید، بەشداری لە چەندین شەڕ و بزووتنەوەی سەربازیدا کرد، لەوانە شەڕی فەلەستین، ڕاپەڕینەکانی فورات و بزووتنەوەی مانگی ئایاری ١٩٤١.

چەندین مەدالیای وەرگرتووە و لە ڕاپۆرتە سەربازییەکاندا وەک ئەفسەرێکی نایاب و ئەخلاقی وەسف کراوە، شایستەی ئەوە بووە لەنێو سەرکردە گەورەکاندا بێت.

قاسم یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی ڕێکخراوێکی نهێنی ناسراو بە "مەنسووریە ئەلجەبەل"، دواتر پەیوەندی بە بزووتنەوەی ئەفسەرانی ئازادەوە کرد و بوو بە ئەندامی لیژنەی باڵای ئەو بزووتنەوەیە. لە پلاندانان و جێبەجێکردنی شۆڕشی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ شانبەشانی عەبد سەلام عارف، کە لە ڕێگەی ڕاگەیاندنێکی کۆمارییەوە کە لە ڕادیۆی عێراقەوە پەخشکرابوو، ڕژێمی پاشایەتی ڕووخاند، کە ڕووداوی خوێناوی لەگەڵدا بوو، دیارترینیان لە سێدارەدانی بنەماڵەی شاهانە بوو، ئەمەش دەستپێکردنی حوکمێکی نوێ بوو کە مشتومڕێکی بەرفراوانی ناوخۆیی و دەرەکیی لێکەوتەوە.

قاسم لە سەردەمی حوکمڕانیدا چەندین چاکسازی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووری ئەنجامدا: سیستەمی فیۆداڵی هەڵوەشاندەوە، یاسای چاکسازیی کشتوکاڵی دەرکرد، زەوی دەوڵەتی بەسەر کۆڵبەراندا دابەشکرد، یاسای باری کەسی ساڵی ١٩٥٩ی دەرکرد کە مافی بێ وێنەی بە ژنانی عێراقی بەخشی، قەزای نیشتەجێبوونی بۆ فەرمانبەران و هاووڵاتیانی کەم داهات دامەزراند، ناوچە گوندنشینەکانی بە شارەکانەوە بەستەوە لە ڕێگەی ڕێگاوبانەوە پڕۆژە و دروستکردنی نەخۆشخانە و قوتابخانە و چەکدارکردنی سوپای عێراق لە ڕێگەی ڕێکەوتن لەگەڵ یەکێتی سۆڤیەت. عێراقی ئاراستەی سیاسەتی بێلایەنی ئەرێنی کرد لەبری هاوئاهەنگی لەگەڵ بلۆکی ڕۆژئاوا، کۆتایی بە نفوزی بەریتانیا هێنا لەو وڵاتە و لەگەڵ ئوردن لە یەکێتی عەرەبی کشایەوە و پاڵپشتی دارایی و سەربازیی بۆ بزووتنەوە ڕزگاریخوازەکانی کەنداو و ئوردن و فەلەستین کرد. هەروەها هەوڵیدا سوپای ڕزگاریخوازی فەلەستین دابمەزرێنێت، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی ببێتە کەسایەتییەکی مشتومڕاوی تێکەڵەیەک لە نێوان سەرکردەیەکی چاکسازیخوازی جەماوەری و سەرۆکێکی یەکلاکەرەوەی دەوڵەت.

سەرەڕای دەستکەوتەکانی، دەسەڵاتەکەی شاهیدی نائارامی سیاسی و ململانێ ناوخۆییەکانی نێوان هێزە ناسیۆنالیست و چەپەکان بوو. ڕووبەڕووی چەندین هەوڵی کودەتا بووەوە، تا ڕۆژی یەکلاکەرەوە هات لە 8ی شوباتی 1963، کاتێک لە کودەتایەکی خوێناویدا بە سەرکردایەتی بەعس و ناسیۆنالیستە عەرەبەکان ڕووخێنرا، دەستگیرکرا و ڕۆژی دواتر 9ی شوبات لەسێدارەدرا، بەمەش کۆتایی بە لاپەڕەیەکی توندی مێژووی عێراق هێنا و بە دید و ڕێبازێکی جیاوازەوە دەستی بە لاپەڕەیەکی دیکە هێنا.

لە کۆتاییدا ئەم پەیکەرە وەک ئایکۆنێکی یادگاری بۆ کەسایەتییەک کاردەکات کە میللەتی دیل کردووە و هیوای فراوان و تەماحی گەورەی بەرجەستە کردووە بۆ گەلێک کە تامەزرۆی دادپەروەری و کەرامەت و سەروەرییەتی. هەموو ئەوانەی بە گۆڕەپانی عەبد ئەلکەریم قاسمدا تێدەپەڕن، مێژوویەکی پڕ لە گێژاو و دەوڵەمەند بە گۆڕانکاری، وە سەرکردەیەکی بیردەخاتەوە کە هەرگیز لە ویژدانی عێراقییەکان بەجێنەهێشتووە، هەرچەندە بۆچوونەکان لەسەری جیاواز بن. پەیکەرەکەی لە دڵی بەغدادا وەستاوە هەروەک چۆن بەیانییەکی مانگی تەمموز وەستابوو و بە خەڵکی ڕاگەیاند کە عێراق چووەتە سەردەمێکی نوێ.