تاوەری کاتژمێری ئەل قشلە

تاوەری کاتژمێری قیشلە لە ساڵی ١٨٦٩ لە سەردەمی حاکم میدحەت پاشا دروستکراوە، وەک ئامرازێک بۆ بەئاگاهێنانەوەی سەربازەکان هەموو بەیانیەک لەناو پادگانی عوسمانیدا. تاوەرەکە وەک پێکهاتەیەکی کون دروستکراوە کە بەرزبووەتەوە بۆ ٢٣ مەتر. لەسەر بنەمایەکی چوارگۆشە وەستاوە و هەر لایەک قەبارەکەی ٤ مەتر دەبێت، پاشان وردە وردە بە شێوەی هەرەمی تەسک دەبێتەوە تا دەگاتە ٢.٨٠ مەتر لە لوتکەدا. دیوارەکان چەندین دەرچەی بچووکیان تێدایە کە بۆ ڕووناکی و هەواگۆڕکێ بەکاردەهێنرێن، تاوەرەکەش بە تیرێکی کانزایی ڕاست تاجی لەسەر کراوە کە بەستراوەتەوە بە تیرێکی ئاسۆییەوە کە وەک نیشاندەری با کاردەکات.

لە لوتکەی تاوەرەکەدا کاتژمێرێکی گەورەی چوار ڕووی دانرابوو، کە لە بەریتانیا لەلایەن کۆمپانیای گرۆیدۆنی ئینگلیزییەوە دروستکرابوو. هەندێک لە گێڕانەوەکان باس لەوە دەکەن کە دیاری شا جۆرج پێنجەم بووە، لەکاتێکدا سەرچاوە فەرمییەکان هاوڕان لەسەر ئەوەی کە لە ڕاستیدا لە ساڵی ١٩٢٧ لە سەردەمی شا فەیسەڵی یەکەمدا لەناو تاوەرەکەدا دانراوە.

مێژووی ئەم کاتژمێرە بەستراوەتەوە بە هەمان ئەو بەرهەمهێنەرەوە کە بیگ بێنی بەناوبانگی لەندەنی بەرهەمهێناوە. وەک یەکێک لە کۆنترین و بەنرخترین کاتژمێرە میکانیکییە گەورەکانی ناوچەکە دادەنرێت. هەروەها سەرچاوەکان دووپاتی دەکەنەوە کە دامەزراندنەکەی تەنها چەند ساڵێک دوای دامەزراندنی بیگ بێن بووە، لەگەڵ لێکچوون لە کاری دەستی و کوالیتی ئەو کەرەستانەی کە بەکارهێنراون.

کاتژمێری قشلە لە ڕێگەی سیستەمێکی میکانیکی دەستی کاردەکات، کە بە کلیلێکی ئاسنی گەورە کاردەکات. کاتژمێرپارێزی دیاریکراو ٧٢ هەنگاو سەردەکەوێت بۆ سەرەوەی تاوەرەکە بۆ ئەوەی میکانیزمەکە بگۆڕێت و کاتەکە ڕێکبخات. کاتژمێرەکە بۆ ماوەی دە ڕۆژ بەردەوام دەبێت لە کارکردن پێش ئەوەی پێویستی بە پێچێکی دیکە هەبێت.

ڕووداوە مێژووییە دیارەکان

١٩١٧: دوای ئەوەی هێزەکانی بەریتانیا چوونە ناو بەغدا و شکستیان بە عوسمانییەکان هێنا، ئاڵای بەریتانیا بەسەر تاوەری کاتژمێرەکەدا بەرزکرایەوە، ئەمەش خاڵی وەرچەرخانێکی لە مێژووی شارەکەدا بوو.

هەر لەو ماوەیەدا بینای قشلە وەک شوێنی نیشتەجێبوون بۆ ئەفسەرانی بەریتانیا و بنەماڵەکانیان بەکاردەهێنرا.

١٩٢١: گۆڕەپانی ئەلقشلە شایەتی ڕووداوێکی بەرچاو بوو- تاجە گوڵینەی شا فەیسەلی یەکەم وەک پاشای عێراق.

سەرەڕای بەرگەگرتنی تاوەرەکە بەدرێژایی دەیان ساڵ، تووشی کردەوەی دزی و تاڵانکردن بوو دوای ئەوەی هێزە بیانییەکان چوونەتە ناو عێراقەوە، کاریگەرییان لەسەر هەندێک لە بەشەکانی و دەرگا دارەکانی سەرەوەی هەبوو. بەڵام خودی پێکهاتەکە زیانێکی پێنەگەیشت و لە ساڵانی ١٩٣٠دا چاککردنەوەی بۆ کرا کە فۆڕمی سەرەتایی خۆی پاراست.

هەندێک لە توێژەران بەراوردکاری لە نێوان تاوەری کاتژمێری قشلە و تاوەری کاتژمێری شێخ عەبدولقادر ئەلکەیلانی دەکەن کە لە ساڵی ١٨٨٩ لە بەغدا دروستکراوە، بەهۆی هاوشێوەیی شێوە و سروشتی میکانیکییان.

هەرچەندە ئەمڕۆ کاتژمێرەکە زەنگ لێنادات، بەڵام تاوەری قشلە هێشتا وەک یەکێک لە دیارترین شوێنەوارە تەلارسازییەکانی عوسمانی لە پایتەختی عێراق وەستاوە و پێگەی خۆی وەک شوێنێکی گرنگی مێژوویی و ڕۆشنبیری لە دڵی بەغدا پاراستووە.