وێستگەی ناوەندی بەغدا

وێستگەی ناوەندی بەغدا وێستگەی سەرەکی شەمەندەفەرە لە پایتەختی عێراق، دەکەوێتە دیوی کەرخی شارەکە. بەردی بناغەی لە ساڵی ١٩٤٨ دانرا، و لە ساڵی ١٩٥٢ بە دیزاینێکی ئینگلیزی بە فەرمی کرایەوە. وێستگەیەکی دوانە بۆ دوو وێستگە کە لە دوای جەنگی جیهانی دووەم دروستکراوە یەکێکیان لە هیندستان و ئەوی دیکەیان لە لەندەن و هەر سێ وێستگەکە دیزاین و توخمە تەلارسازییەکانی هاوشێوەیان هەیە.

شێوازی تەلارسازی گشتی بیناکە تێکەڵەیەک لە چەندین ڕێگەی دیزاینە، بەزۆری شێوازی ئینگلیزی کۆتایی سەردەمی ڤیکتۆریا لەگەڵ دەست لێدانی مۆدێرن کە دوای جەنگی جیهانی دووەم سەریهەڵدا. تەلارساز ویڵسن جی ئێم (١٨٨٧-١٩٦٥) سەرکەوتوو بوو لە پێدانی ناسنامەیەکی ناوخۆیی بە پێکهاتەکە بە بەکارهێنانی خشتی عێراقی و وەرگرتنی قوبەیەکی گۆشەیی کورتکراوەی بەرزی نزم (ṭāsa) بۆ داپۆشینی هۆڵی سەرەکی.

تایبەتمەندی قوبە بە ڕەنگێکی شین فیروزەیی کە بە شێوەیەکی بینراو بیناکە بە ئاسمانی بەغدا دەبەستێتەوە. هەروەها لە ڕووی پێکهاتەییەوە بەشێکە لە میراتی تەلارسازی نەریتی عێراق کە لەسەر بنەمای کەوانە و خەزنەکان دامەزراوە.

تاوەرەکانی وێستگەکە دوو کاتژمێری گەورەی تێدایە: یەکێکیان ژمارەی عەرەبی ڕۆژهەڵاتی و ئەوی دیکەیان ژمارەی ئینگلیزی. زەنگەکانیان لە زەنگی بەناوبانگی بیگ بێن لە لەندەن دەچێت. هاوشێوەی خودی بینای وێستگەکە، هەردوو کاتژمێرەکە لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ تووشی تاڵانکردن و سووتاندن بوون، بەڵام ستافی هێڵی ئاسنی عێراق بە بەکارهێنانی پارچەی گۆڕاو کە لە بەریتانیا هێنرابوو، نۆژەنیان کردەوە، ئێستاش بە توانای تەواو کاردەکەن.

وێستگەکە ناوی ئەلعەلەمیە ("وێستگەی نێودەوڵەتی") بوو، چونکە چەمکە سەرەتاییەکەی ئەوە بوو کە وەک خاڵی ڕۆشتن بۆ ئەو شەمەندەفەرانە بێت کە لە بەغداوە بەرەو وڵاتانی جیهان دەڕۆیشتن، ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا بەیەکەوە دەبەستێتەوە لە ڕێگەی پڕۆژە گەورەکانەوە کە ئینگلیزەکان لەو کاتەدا ئەنجامیاندابوو. بەڵام لە کۆتاییدا بوو بە وێستگەیەکی ناوخۆیی کە خزمەت بە هێڵەکانی هێڵی ئاسنی ناوخۆیی عێراق دەکات لە ژێر بەڕێوەبردنی هێڵی ئاسنی کۆماری عێراقدا.

١٩١٦: دامەزراندنی یەکەمین ئیدارەی شەمەندەفەر لە عێراق لە ژێر چاودێری سەربازی بەریتانیا.

١٩٢٠: گواستنەوەی ئیدارەکە بۆ دەسەڵاتی مەدەنی بەریتانیا.

١٦ی نیسانی ١٩٣٦: ئیدارەی بەتەواوی عێراقی بوو، ئەم بەروارەش وەک ڕۆژی هێڵی ئاسنی عێراق پەسەند کرا.

هەر لەو ساڵەدا دانوستان لەنێوان حکومەتی عێراق و بەریتانیا بۆ گواستنەوەی خاوەندارێتی بە بڕی 400 هەزار دینار و مەرجەکانی دیکە ئەنجامدرا. ئەو سیستەمە بە هێڵی ئاسنی حکومی عێراق ناسرا و پەیوەست بوو بە وەزارەتی گواستنەوە و کارە گشتیەکانەوە.

کۆمپانیاکە بەهۆی شەڕ و تاڵانی و وێرانکارییەکانی دواترەوە زیانێکی زۆری بەرکەوت. لە کۆی ٤١٠ لوکۆمۆتیڤ تەنها ١٥٨ لوکۆمۆتیڤ لە کارەکانیان مانەوە و دۆخی ناسەقامگیری ئەمنی بووە هۆی ڕاگرتنی گەشتە درێژخایەنەکان.

بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە کۆمپانیاکە وردە وردە دەستی بە کارپێکردنی ڕێگاکانی نێوان پارێزگاکان کردووەتەوە، لەوانەش کردنەوەی هێڵی بەسرە – بەغدا لەگەڵ باشتربوونی بارودۆخی ئەمنی.