مزگەوتی حەیدەر خانە

یەکێک لە کۆنترین مزگەوتەکانی بەغدا کە تا ئەمڕۆش ماوەتەوە، کە جوانی تەلارسازی و سیمبولیزمی نەتەوەیی تێکەڵ کردووە.

مزگەوتەکە لە سەردەمی عوسمانییەکان، لە دەوروبەری ساڵی ١٨٢٦، بە فەرمانی عەبدولغەنی ئەلجەمیل کە یەکێک بوو لە کەسایەتییە دیارەکانی بەغدا لەو سەردەمەدا دروستکراوە.

بەڵام دواتر بە مزگەوتی حەیدەر خانە ناسرا، کە ناوی یەکێک لەو زانا و ناودارانەی لێنراوە کە لە قۆناغەکانی دواتردا سەرپەرشتی کاروبارەکانی کردووە.

مزگەوتەکە بە تێپەڕبوونی کات چەندین هەوڵی نۆژەنکردنەوە و نۆژەنکردنەوەی بەخۆیەوە بینی، دیارترینیان لە سەردەمی پاشایەتی و دواتر بە درێژایی کۆتایی سەدەی بیستەم، لە هەمان کاتدا پارێزگاری لە سیما نەریتی جیاوازەکەی کردووە کە ڕەنگدانەوەی تەلارسازی عوسمانییە لە بەغدا.

تایبەتمەندی مزگەوتەکە بە قوبە ڕازاوە و منارە باریکەکەی کە هێماکانی شەقامی ئەلڕەشید پێکدەهێنن کە کۆنترین شەقامی پایتەختە.

مزگەوتی حەیدەرخانە سەردەمانێک ناوەندێکی فێربوون و بانگەوازی ئایینی بووە لە بەغدا و چەندین زانا و فەقێی دیار لێیەوە سەریان هەڵداوە.

هۆڵەکانی کتێبخانەیەکی گەورەی تێدابوو کە کتێب و دەستنووسی دەگمەنی لە بواری فیقه و زمان و مێژوودا تێدابوو. هەفتانە وانەی ئایینی و کۆبوونەوە بۆ زیکر و بانگەواز تا ناوەڕاستی سەدەی بیستەم لەوێ بەڕێوە دەچوو.

لەو سەردەمەدا مزگەوت وەک چرایەکی کولتووری ئایینی و فیکری لە بەغدای کۆن کاری دەکرد.

لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، بەتایبەتی لە سەردەمی ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٢٠ی عێراق لە دژی داگیرکاریی ئینگلیز، مزگەوتەکە بوو بە ناوەندێک بۆ کۆکردنەوەی نەتەوەیی.

لە ساڵی ١٩٢٠دا لە مینبەرەکەیەوە وتاری بانگەوازی بەرخۆدان لە دژی داگیرکاری پێشکەش دەکرا و مزگەوتەکەش وەک سەکۆیەک بۆ شۆڕش لە بەغدا کاری دەکرد.

لە ساڵی ١٩٢١ یەکەم وتاری ناسیۆنالیستی دژ بە کۆلۆنیالیزمی بەریتانیا لەوێ لەلایەن شێخ محمد مەهدی ئەلخەلیسی یەکێک لە دیارترین زانایانی دژە داگیرکاری عێراق پێشکەش کرا.

لەو کاتەوە مزگەوتی حەیدەرخانە بووەتە هێمای ڕۆحی نەتەوەیی بەغدادی و دەنگێکی ئازاد لەنێو دەنگەکانی عێراقدا.

لە ماوەی دەیان ساڵی ڕابردوودا مزگەوتەکە بەهۆی تەمەنی و ئەو هەلومەرجەی بەغدا پێیدا تێپەڕیبوو، تووشی پشتگوێخستن و زیانی پێکهاتەیی بوو.

بەڵام دواتر خرایە ناو پڕۆژەکانی نۆژەنکردنەوە کە فەرمانگەی ئەوقافی سوننە و شارەوانی بەغدا سەرپەرشتییان دەکرد.

قوبە و منارەکەی لە دوو دەیەی ڕابردوودا نۆژەنکرایەوە بۆ پاراستنی سیما میراتی ڕەسەنەکەی.

مزگەوتی حەیدەر خانە تا ئەمڕۆش وەستاوە و میوانداری نوێژ و وتاری هەینی دەکات، هەروەها سەردانکەران و مێژوونووسان وەک یەکێک لە گرنگترین شوێنەوارە ئاینی و مێژووییەکانی دڵی شەقامی ئەلڕەشید سەردانی دەکەن، کە بۆنی ڕابردوو لەگەڵ ڕۆحی ئێستادا یەکدەگرێتەوە.