پەیکەری شا فەیسەڵی یەکەم

لە دڵی بەغدا، وردە وردە لە گۆڕەپانێکدا کە یادەوەری پاشایەتیی عێراقی هەڵگرتووە، پەیکەری مەلیک فەیسەڵی یەکەم لە ساڵی ١٩٣٣ەوە وەک یەکێک لە دیارترین شوێنە پەیکەرسازییەکانی ئەو وڵاتە بەرز وەستاوە.

ئەم پەیکەرە لەلایەن پەیکەرتاشی ئیتاڵی کانۆنیکا دروستکراوە و پەیکەرەکە بە شێوەیەکی ڕەسەن و وردی فیگەری فەیسەڵ بن الحسێن، یەکەم پاشای عێراق دوای سەربەخۆیی و یەکێک لە کاریگەرترین سەرکردەکانی عەرەبی سەدەی بیستەم بەرجەستە دەکات.

پەیکەرەکە ڕەنگدانەوەی سیما و دۆخی وردی وردە، کە باڵای سیاسی و ئامادەیی سەرکردایەتیی پاشایەک پیشان دەدات کە سەرکردایەتی لەدایکبوونی دەوڵەتی مۆدێرنی عێراقی کردووە، دوای گەشتێکی دەوڵەمەند کە لە حیجازەوە دەستی پێکرد و بە دیمەشقدا تێپەڕی و لە بەغدا کۆتایی هات، بەسەر بوارەکانی شەڕ و شۆڕش و دیپلۆماسیدا.

لە شاری تایف لەدایک بووە، لە نێو هۆزەکانی بەدەوی گەورە بووە و لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا فێری ئەسپ سواری و تورکی بووە. دواتر لەگەڵ شەریف حسێن بن عەلی باوکی سەفەری ئەستەنبوڵ دەکات و لەوێ زمانی تورکی و ئینگلیزی و فەرەنسی خوێندووە و هاوسەرگیری لەگەڵ هازیمەی ئامۆزاکەی کردووە. لە ساڵی ١٩٠٩ گەڕایەوە بۆ مەککە و باوکی ڕاسپارد بۆ سەرکردایەتی کەتیبە عەرەبییەکان بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکان. پاشان وەک نوێنەری جددە لە پەرلەمانی عوسمانی هەڵبژێردرا، ئەمەش ئەزموونی سیاسی سەرەتایی پێبەخشی، شایستەی ئەوە بوو کە سەرکردایەتی سوپای باکوور بکات لە ڕاپەڕینی گەورەی عەرەبی کە باوکی لە ساڵی ١٩١٦ دژی دەسەڵاتی عوسمانی دەستیپێکرد.

فەیسەڵ لەگەڵ ئەفسەرەکانی لەنێویاندا لۆڕێنسی عەرەبی زنجیرەیەک سەرکەوتنی بەدەستهێنا، کە گەیشتە لوتکە بە گرتنی عەقەبە، پاشان ڕێپێوان بەرەو دیمەشق، کە لە ساڵی ١٩١٨دا هاتە ناوەوە بۆ پێشوازییەکی ئاهەنگگێڕانە، لەوێ حکومەتێکی سەربەخۆی عەرەبی ڕاگەیاند و لە ساڵی ١٩٢٠دا وەک پاشای سوریای گەورە دانرا.

بەڵام زلهێزە کۆلۆنیالیزمەکان ڕێگەیان نەدا دەوڵەتی نوێ بمێنێتەوە. فەرەنسا ئۆڵتیماتۆمی گۆرۆدی دەرکرد و داوای هەڵوەشاندنەوەی سوپا و هەڵوەشاندنەوەی وڵاتەکەی کرد. هێزەکانی بەرەو دیمەشق پێشڕەوییان کرد و شەڕی میالونیان لێکەوتەوە، کە بە شێوەیەکی قارەمانانە لەلایەن وەزیری جەنگ یوسف ئەلئەزما کە لە شەڕدا شەهید بوو، شەڕی کرد.

فەڕەنسیەکان چوونە ناو پایتەخت و پاشا فەیسەڵیان لە پۆستەکەی لابرد، کە دیمەشق بەرەو ئەوروپا بەڕێکەوت.

دواتر لە کۆنفرانسی قاهیرە لە ساڵی 1921 کاندید کرا بۆ ئەوەی ببێتە پاشای عێراق لە دوای شۆڕشی 1920، لەوێ بە 96%ی دەنگی جەماوەری هەڵبژێردرا، و لە 23ی ئابی 1921، لە گۆڕەپانی ئەلقشلە لە بەغدا تاجی سەری دانرا و بووە یەکەم پاشای شانشینی هاشمی عێراق و وڵاتەکەی بەرەو سەربەخۆیی برد بە واژۆکردنی پەیماننامەی ساڵی 1930 لەگەڵ بەریتانیا کە ڕێگەی خۆشکرد بۆ هاتنە ناوەوەی عێراق بۆ ناو کۆمەڵەی گەلان وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ.

شا فەیسەلی یەکەم بە حیکمەت و میانڕەوی ناسرابوو. تێگەیشتن لە نەریتی خێڵەکی لەگەڵ هۆشیاری لە گۆڕانکارییە جیهانییە مۆدێرنەکاندا تێکەڵ کرد. دامەزراوە دەوڵەتییەکانی دامەزراند، هانی پەروەردەی دا، بەشداری لە داڕشتنی یاساکاندا کرد و هاوسەنگی لە نێوان پێکهاتە جۆراوجۆرەکانی عێراقدا پاراست.

بەڵام تەندروستی دەستی بە تێکچوون کرد و لە ساڵی ١٩٣٣ بۆ چارەسەری پزیشکی گەشتێکی بۆ سویسرا کرد و لە ٨ی ئەیلولدا لەناکاو کۆچی دوایی کرد، ئەمەش لەکاتێکدایە کە گومانی بەرفراوان سەبارەت بە بارودۆخی مردنەکەی هەبوو.

ڕۆژنامەکان باسیان لە ئەگەری ژەهراویبوون کرد لە لایەن قەوارە سیاسییەکان یان هەواڵگرییەکانەوە، بەتایبەتی کە ڕاپۆرتە پزیشکییەکانی سویسرا دوو ڕۆژ پێش مردنی باری تەندروستییان پشتڕاست کردبووەوە.

لە گێڕانەوەکانی دیکەدا ئیدیعایان کردووە کە ڕەنگە ئەو پەرستارە بەریتانییەی کە سەرپەرشتی دەکرد، خواردنەوەکەی ژەهراوی کردبێت.

سەرەڕای ئەوەش هۆکاری فەرمی مردنەکە بە "ڕەقبوونی خوێنبەرەکان" تۆمارکرا. تەرمەکەی لە سویسرا گواسترایەوە بۆ ئیتالیا، پاشان فەلەستین و دواجاریش بۆ بەغداد، لەوێ بە شەرەفەوە لە گۆڕستانی شاهانە لە ئەدەمیە بەخاک سپێردرا.

بەپێی زانیارییەکان لە دوا ساتەکانیدا وتی؛

«من ئەرکی خۆمم جێبەجێ کردووە، با میللەت بە خۆشی و هێز و یەکڕیزییەوە بژی.»

ئەمڕۆ پەیکەری مەلیک فەیسەڵی یەکەم نەک وەک پەیکەرێکی کلاسیکی تەنیا، بەڵکو وەک شایەتحاڵێک بۆ سەردەمێکی گەورەی گۆڕانی عەرەبی، و هێمای پیاوێک کە هەم شۆڕشگێڕێکی بیابان و هەم بنیاتنەری دەوڵەتی مۆدێرن شوڕشگێڕێکی بەدەوی بووە و هەم دامەزرێنەری دامەزراوەکان بووە.

ئەو لە یادەوەری بەغدادا بە زیندوویی دەمێنێتەوە، لە ڕێگەی ئەم پەیکەرەوە کە نەک تەنها لە گۆڕەپانێکی گشتیدا وەستاوە، بەڵکو لە دڵی ئەو کەسانەدا کە دەزانن عێراق بەو جۆرەی ئەمڕۆ نەدەبوو ئەگەر سەبر و دیدگای فەیسەڵی یەکەم نەبوایە.