وەزارەتی ناوخۆ لە سەردەمی شاهانەدا

لەگەڵ دەستپێکردنی دەسەڵاتی پاشایەتی عێراق، چەند بینایەک کە بەشێک بوون لە کۆمەڵگەی ئیداریی کۆنی سەرای لابراون و لە شوێنی ئەوان کۆمەڵگەی ئێستا لە تەنیشت ئەلقشلە دروستکرا. پێکهاتووە لە دوو بینای سەرەکی: ١.

بینای ئەنجومەنی وەزیران لە سەردەمی دەسەڵاتی پاشایەتیدا، کە ڕووی لە ڕووباری دیجلە کردووە لەگەڵ حەوشەیەکی ناوخۆیی.

بینای وەزارەتی ناوخۆ لە سەردەمی دەسەڵاتی پاشایەتیدا، کە ئەمڕۆ لەسەر شەقامی ئەلسارای ڕاستەوخۆ لەبەردەممان وەستاوە.

وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی 1921 دامەزرا، هاوکات لەگەڵ دامەزراندنی شانشینی عێراق و دانانی مەلیک فەیسەلی یەکەم.

وەزارەتەکە ئەرکی پاراستنی ئاسایشی ناوخۆی عێراق و سەرپەرشتیکردنی بەڕێوبەرایەتی گشتی ئاسایشی لەئەستۆ بووە کە لەهەمان ساڵدا دامەزراوە.

لە ساڵی ١٩٢٤ وەزارەتەکە یەکەم وەشانی ڕێنماییەکانی پۆلیسی دەرکرد، پێش دەرچوونی یاسای خزمەتگوزاری پۆلیس.

وەزارەتی ناوخۆ یەکێک بوو لە گرنگترین وەزارەتەکانی دەوڵەت، بەو پێیەی ئەرکە ئەمنییەکان و کارگێڕی و خزمەتگوزارییە گشتیەکانی ئەنجام دەدا کە دەیخستە بەر پەیوەندی ڕاستەوخۆ لەگەڵ کۆمەڵگادا و دەیبەستەوە بەو ڕووداوە سیاسی و سەربازییانەی کە وڵاتەکە پێیدا تێپەڕیبوو بە تایبەتی لە ماوەی:

کۆچی دوایی مەلیک غازی (١٩٣٩)

ڕیجێنسی عەبد ئەلئیلا

جەنگی جیهانی دووەم

وەزارەت دامەزراوەیەکی کارگێڕی تەقلیدی نەبوو، بەڵکو ئامێرێکی چالاک بوو کە کارلێک لەگەڵ گۆڕانکارییە ناوخۆیی و ناوچەییەکان دەکرد.

لە ماوەی ساڵانی چل و پەنجاکاندا وەزارەت چەندین بەشی گرنگی دامەزراند، لەوانە:

بەڕێوەبەرایەتی گشتی ئاسایشی…

قوتابخانەی باڵای پۆلیس

دەسەڵاتی دابینکردنی ئاو

بەشی ڕادیۆ

زیندانەکان

خزمەتگوزاری ئاوەڕۆ

ژمارەی کارمەندانی پۆلیس لە ساڵی ١٩٤٥دا ٢٤ هەزار کەسی تێپەڕاند، ئەمەش ڕەنگدانەوەی فراوانبوونی بەرفراوانی ئامێری ئەمنییە.

وەزارەت ڕۆڵێکی ناوەندی لە ژیانی سیاسیدا هەبوو، بەو پێیەی سەرپەرشتی هەڵبژاردنەکانی دەکرد و بەشداری لە:

دەستکاریکردنی ئەنجامی هەڵبژاردنەکان

پشتگیریکردن لە کاندیدەکانی هاوپەیمانی حکومەت

وەزیرەکە کاریگەرییەکی ناوازەی هەبوو، مووچەکەی لە نێوان وەزیرەکانی کابینەکەدا بەرزترین بوو، ئەمەش وایکرد ئەو پۆستە ببێتە خاڵی سەرەکی کێبڕکێی توند لەنێوان سەرۆکوەزیراندا.

سەرەڕای فراوانبوونی کارگێڕی و خزمەتگوزارییەکانی، وەزارەتەکە ڕووبەڕووی تۆمەتی بەرفراوان بووەوە کە:

گەندەڵی کارگێڕی

کرۆنیزم

خراپ بەڕێوەبردن

بەرتیل وەرگرتن

لە هەردوو ژووری نوێنەران و ئەنجومەنی پیران ڕەخنەی زۆری لێگیرا بەهۆی بەڕێوەبردنی هەڵبژاردن و بابەتەکانی پەیوەست بە دامەزراندن و گواستنەوە.

بەڵام وەزارەتەکە هەڵوێستی نیشتمانی ڕوونیشی هەبوو، وەک:

کۆکردنەوەی هاوکاری بۆ فەلەستین

پاڵپشتیکردنی دۆزی عەرەبی وەک لیبیا

بەشداری بەشێک لە ئەفسەرەکانی لە شەڕی ١٩٤٨

لەلایەکی دیکەوە وەزارەت لە مامەڵەکردن لەگەڵ خۆپیشاندانەکاندا لەڕادەبەدەر توند بوو و پشتی بە سوپا بەست بۆ سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکانی ساڵانی 1952 و 1956 کە لە ئەنجامدا کوژراو و برینداری لێکەوتەوە.

هەروەها کۆنترۆڵی توندی بەسەر ڕۆژنامەگەری و لایەنە سیاسییەکاندا هەبوو و زۆرجار نەیتوانی جیاوازی بکات لە نێوان ئۆپۆزسیۆنی سیاسی و چالاکیی وێرانکاریدا، ئەمەش بووە هۆی پێکدادانی دووبارە لەگەڵ ڕای گشتیدا.

وەزارەت کار بۆ بەڕێوەبردنی ململانێ عەشیرەتییەکان و نێوەندگیری ناکۆکییەکان دەکرد، بەڵام زۆرجار لایەنگری سەرکردە فیۆداڵیەکان دەکرد، ئەمەش بۆشایی نێوان کۆڵبەران و شێخەکانی خێڵەکی قووڵتر دەکردەوە.

سەرپەرشتی ئەو پڕۆژانەی دەکرد کە پەیوەندییان بە سەقامگیری گوندەکانەوە هەبوو، وەک:

خانووبەرەی گوندنشین

ئاودێری

چاڵ هەڵکەندن

بە تایبەتی بەرەو کۆتایی دەسەڵاتی پاشایەتی.

خەرجییەکانی وەزارەتەکە زیادیان کرد لەگەڵ فراوانبوونی پڕۆژەکانی ئەمنی و خزمەتگوزاری، لەکاتێکدا داهاتەکان سنووردار بوون، ئەمەش بووەتە هۆی کورتهێنانی بەردەوامی بودجە.

هەروەها ئامێری ئەمنی بەدەست شەپۆلی توندوتیژی و پشێوی و گەندەڵییەوە دەناڵێنێت بەتایبەتی لە ساڵانی چلەکاندا پێش ئەوەی وردە وردە ئەدای کارکردنی دوای جەنگی جیهانی دووەم باشتر بێت.

وەزارەتی ناوخۆ لە سەردەمی دەسەڵاتی پاشایەتیدا دامەزراوەیەک بوو کە دوو ڕووی هەبوو:

ڕووخسارێکی ڕیفۆرمخواز کە بەشێکی گرنگ لە بناغەکانی دەوڵەتی هاوچەرخی عێراقی بنیادنا.

ڕووخسارێکی پاوانخوازی پەیوەست بە سەرکوتکردنی ئازادییەکان و بەرتەسککردنەوەی ژیانی سیاسی.

هەر لەبەر ئەم هۆکارە، میراتەکەی لە نێوان ئەو کەسانەی کە وەک بەردی بناغەی بنیاتنانی دەوڵەت دەیبینن و ئەوانەی کە بەرپرسیارێتی لە چەسپاندنی پاوانخوازی و گەندەڵیدا دەزانن، کێبڕکێی لەسەرە.