قوتابخانەی موستەنسرییە

قوتابخانەی موستەنسرییە لە ساڵی ١٢٣٣ی زایینی (٦٣١ی کۆچی) بە فەرمانی خەلیفەی عەباسی ئەلمستانسیر بیلا، لە کەناری ڕۆژهەڵاتی ڕووباری دیجلە لە ناوچەی ڕوسەفەی بەغدا، نزیک کۆشکی خەلیفە و قوتابخانەی نیزامییە دامەزراوە. لە مەراسیمێکی گەورەدا دەستیپێکرد کە زانایان و کەسایەتییە بەرزەکان بەشدارییان تێدا کرد، کە ڕەنگدانەوەی شکۆمەندی ئەکادیمی قوتابخانەکەی بوو لەو کاتەدا.

ڕووبەری کۆمپلێکسەکە نزیکەی ٤٨٣٦ مەتر چوارگۆشەیە و لە دوو نهۆم پێکهاتووە کە نزیکەی ١٠٠ ژووری تێدایە کە بۆ وانەوتنەوە و شوێنی نیشتەجێبوونی خوێندکاران بەکاردەهێنرێت.

بیناکە بە تەلارسازی ڕەسەنی عەباسی تایبەتمەندە، حەوشەیەکی ناوەندی فراوانی هەیە کە بە چوار ئیوان دەورە دراوە، هەریەکەیان تایبەتە بە فێرکردنی یەکێک لە چوار قوتابخانەی یاسایی ئیسلامی: حەنەفی، مالیکی، شافیعی و حەنبەلی.

هەروەها قوتابخانەکە کتێبخانەیەکی گەورە و مزگەوت و نەخۆشخانە و دەرمانخانەی لەخۆگرتبوو، ئەمەش وایکردبوو مۆدێلێکی تەواو یەکگرتووی دامەزراوە پەروەردەییەکان لە شارستانیەتی ئیسلامیدا.

یەکێک لە تایبەتمەندییە هەرە سەرنجڕاکێشەکانی ئەلموستەنسرییە کاتژمێری میکانیکی ئاوە لە دەرگای چوونە ژوورەوەی، کە بۆ دیاریکردنی کاتەکانی نوێژکردن بە درێژایی ڕۆژ دروستکراوە. ئەم کاتژمێرە بە نموونەیەکی پێشکەوتووی ئەندازیاری و داهێنانی زانستی لە سەردەمی عەباسییەکان دادەنرێت.

ئەلموستەنسرییە ناوەندێکی ڕۆشنبیری دیار بوو کە زانستە ئایینی و دونیاییەکانی وەک فیقه و فەرموودە و پزیشکی و بیرکاری و فەلسەفە و ئەدەبی تێکەڵ کردبوو. خوێندکارانی لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامی بۆ لای خۆی ڕاکێشا و خوێندن و خانووبەرە و خواردن و جلوبەرگی بێبەرامبەری بۆ دابین دەکرد.

قوتابخانەکە لە کاتی داگیرکردنی مەغۆلەکان بۆ بەغدا لە ساڵی ١٢٥٨ی زایینی تووشی وێرانکارییەکی بەرفراوان بوو. زۆرێک لە قوتابی و مامۆستاکانی کوژران، کتێبخانەکەی سووتێنرا و کتێبەکانی فڕێدرانە ناو ڕووباری دیجلە.

سەرەڕای ئەمەش، ئەلموستەنسرییە لە سەدەکانی دواتردا قۆناغەکانی نۆژەنکردنەوە و بوژانەوەی بەسەردا هات، بەتایبەتی لە سەردەمی عوسمانییەکان و ئەمڕۆش وەک یەکێک لە گرنگترین شوێنە مێژووییەکانی بەغدا دەمێنێتەوە.