مزگەوتی شێخ معروف ئەلکەرخی

شێخ مەعروف ئەلکەرخی، مەعروف ئیبن فەیروز ئەلکەرخی، یەکێکە لە زانایانی سەردەمی خۆی لە سەدەی دووەمی کۆچی و لە ناو دیارترین کەسایەتیەکانی سۆفیگەری لە بەغدا. ئەو بە زاهید و تەقوا و پەرۆشی ناوبانگی دەرکردبوو و لە سەردەمی خۆیدا بە یەکێک لە کەسایەتییە پێشەنگەکانی زاهید و سۆفیگەری دادەنرا. ئال کەرخی لە دایکبووی مەسیحییە، بەڵام لە تەمەنی گەنجیدا ئایینی ئیسلامی وەرگرتووە، هەروەها هۆکاری موسڵمانبوونی دایک و باوکی بووە. شێخ مەعروف لە ساڵی ٢٠٠ کۆچی / ٨١٥ی زایینی لە بەغدا کۆچی دوایی کردووە.

شێخ مەعروف ئەلکەرخی نازناوی (ئەبو مەحفوز)ی لێنراوە، وە یەکێک بووە لە وەستاکانی سۆفیگەری لە بەغدا، هەروەها لە نێو ئەو شێخە بەناوبانگانەی کە بە زاهید و تەقوا و پەرۆشی ناسراون. بە ئاماژەدان بە قەزای کەرخی بەغدا کە تێیدا دەژیا ناوی لێنراوە ئەلکەرخی. لەسەری دەوترێت کە خاوەنی ڕەوشت بەرز و لێبوردەیی بووە، هەروەها بە نیعمەتی تەمەنی خۆی وەسفیان کردووە.

شێخ مەعروف ئەلکەرخی بەستراوەتەوە بە زنجیرەیەکی سۆفیگەرییەوە کە لە ئیمامی عەلی الریدەی کوڕی ئیمام موسا الکضم (صلی الله علیه وسلم) وەریگرتووە، کە لەسەر دەستی موسڵمان بووە. هەروەها بەستراوەتەوە بە زنجیرە زانستێکی ترەوە کە لە مامۆستاکەی داود التاعی وەریگرتووە، لە حەبیب ئەلعەجەمی، لە حەسەنی بەسری، لە ئیمام عەلی کوڕی ئەبی تالیب وەریگرتووە. لە نێو ئەو قوتابیانەی کە یاوەری بوون و لە زانست و سۆفیگەریدا سەرکەوتوو بوون، دیارترینیان شێخ ئەلساری ئەلسەقاتی بوو کە بەهەمان شێوە لە گۆڕستانی مزگەوتەکەدا بە خاک سپێردرا.

مزگەوتی شێخ مەعروف ئەلکەرخی بە دیزاینە تەلارسازییە سادە و جوانەکەی جیا دەکرێتەوە، کە شێوازی ئیسلامی کلاسیکی لەگەڵ دەست لێدانی تایبەت کە ڕەنگدانەوەی ژینگەی کولتووری و ئایینی ئەو سەردەمە، تێکەڵ دەکات. هەروەها مزگەوتەکە بە دوو قوبەی جیاواز جیا دەکرێتەوە کە سەقفەکەی دەڕازێننەوە، ئەمە جگە لە منارەکەی کە بەرز دەبێتەوە و دەڕوانێتە ناوچەی کەرخ.

مزگەوتەکە لە ساڵی ٦٢٢ی کۆچی لەلایەن خەلیفەی عەباسی ئەلناسر لی دین الله پەرەی پێدراوە و نۆژەن کراوەتەوە.

منارەی مزگەوتەکە دروستکراوە، تا ئەمڕۆش بەرزی وەستاوە و بەرزییەکەی دەگاتە نزیکەی ١٥ مەتر، و بە دیکۆراتی ئیسلامی زۆر جوان ڕازاوەتەوە. ئەم منارە تا ئەمڕۆش وەک شوێنەوارێکی مێژوویی لە ناوەندی مزگەوتەکەدا ماوەتەوە. لە تەنیشت مزگەوتە نوێیەکەوە منارەیەک دروستکرا کە بەرزییەکەی ٤٣ مەتر بوو، کە ئێستا بورجەکەی بەسەر مزگەوتەکەدایە.

مزگەوتی شێخ مەعروف ئەلکەرخی بە شوێنێکی عیبادەت و مەعنەوی دادەنرێت و بە درێژایی سەدەکان شایەتحاڵی سەردانیکەرانی هەموو بەشەکانی عێراق و جیهانی ئیسلامی بووە. هەروەها بە هێمای سۆفیزمی ئیسلامی و ئاماژەیەکی ئایینی بۆ هەموو توێژەرانی ئەم بوارە دادەنرێت.

مەزارگەی شێخ مەعروف ئەلکەرخی بە شاکارێکی تەلارسازیی شایستە و ئاسەوارێکی تەلارسازی ناوازە دادەنرێت، کە ڕەنگدانەوەی جوانی تەلارسازی ئیسلامی و دیزاینێکی شایستەیە.

سەیرترین منارەی جیهانی موسڵمانانی تێدایە، کە منارەیەک لە ناوەوەی هەیە و قوبەیەک لەسەری دانراوە. دەوترێت ئەو کاتە دروستکراوە کە مەزارگەی ئێستا دروستکراوە. ئەم منارە لە بنەڕەتدا لە دەرەوە بووە و لە ناوەوە نەبووە، بەڵام کاتێک لە کۆتاییەکانی نەوەدەکان تا سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠ لە ڕێگەی دەسەڵاتی دێرینەکان و یونسکۆوە ئاوەدانکردنەوە ئەنجامدرا، ڕێککەوتن لەسەر ئەوە کرا کە ئەم منارەیە دەبێت پارێزراو بێت چونکە بە یەکێک لە کۆنترین منارەکانی بەغدا دادەنرێت، هەروەها حەرەمەکە لە دەوری منارەکە دیزاین و ڕێکخرابوو بۆ ئەوەی لەناو بیناکەدا بێت.

لەسەر منارەکە نووسراوە کە دروستکردنەکەی لە ساڵی ٦١٢ی کۆچی تەواو بووە، دە ساڵ پێش خەلیفەی عەباسی الناسر لی دین اللە، بەڵام زانیاری تەواو نییە بۆ ئەوەی پشتڕاستی بکاتەوە کە ئایا منارەکە لە هەمان کاتدا دروستکراوە لەگەڵ دروستکردنی تەواوەتی مزگەوتەکە یان نا.

لەناو هۆڵی نوێژکردنەکەدا ژێرزەمینێکی قووڵی ژێر زەوی هەیە کە بیرێکی قووڵی ئاوی تێدایە کە خەڵک بەدوای نیعمەتدا دەگەڕێن، مێژوویەکی دوور و درێژی تەمەنی زیاتر لە هەزار ساڵە و تا ئەمڕۆش ئاوی لێ سەرچاوە دەگرێت. ئیمام عەلی الریدا لەم بیرە خواردەوە، هەروەک شێخ مەعروف ئەلکەرخی و ساری ئەلسەقاتی و شێخ عەبد القادری کیلانی. ئاوی بیرەکە تاقی دەکرێتەوە و پاک دەکرێتەوە، بڕێک خوێی تێدایە، بەڵام بۆ خواردنەوە گونجاوە.

گۆڕی ئەلکەرخی دەکەوێتە ١٥ مەتر لە خوار ئاستی زەویەوە، و تۆڕی مەزارگەکەش لە دوای فەرمانی سلێمانی مەزن (دەیەمین سوڵتانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی) دروستکراوە. لە خوارەوە جگە لە گۆڕی ئەلکەرخی دوو گۆڕی تر دەخەینەڕوو: یەکێکیان هی موسای برایەتی، ئەوی دیکەشیان هی زانای گەورەی ئەلدەرقوتنییە، کە لە وەسیەتنامەکەیدا باسی لەوە کردووە کە دەیەوێت لە پێی شێخ مەعروف ئەلکەرخی بنێژرێت.

لە نزیک گۆڕەکان ئەشکەوتێک هەبوو، بەڵام لە کاتی نۆژەنکردنەوەدا داخراوە. الکەرخی دەچووە ناو ئەم ئەشکەوتە بۆ ئەوەی بچێت لە عەلی الریدەی کوڕی موسا الکدیم (صلی الله علیه وسلم) فێربێت.

شێخ عبد القادر الجیلانی دەهات بۆ دابڕان و عیبادەت لە خوارەوە، تەنها لە بیرە هەبووەکەی دەخوارد و دەیخواردەوە.

ئەم مزگەوتە گۆڕستانێکی هەیە بە یەکێک لە کۆنترین مزگەوتەکانی بەغدا دادەنرێت. پێشتر ناوی گۆڕستانی شواینیزییە، پاشان ناوی باب الدایر و دواجار ناوی گۆڕستانی مەعروف ئەلکەرخی بوو، چونکە لەوێ بەخاک سپێردرا. لەم گۆڕستانەدا چەندین کەسایەتی گرنگ و زانا و سیمبولی ئایینی و سیاسی و تەنانەت سەرکردەی عەشیرەتەکانیش هەن.

لەنێویاندا هونەرمەند کەریم ئەلغەزالی و سەلیمە مورادی هاوسەری هەیە.

داهێنەری تەلارسازیی مزگەوتەکە لەکاتی سەیرکردنی لە چەند گۆشەیەکەوە دەردەکەوێت؛ کاتێک مزگەوتەکە لە سەرەوە دەبینرێت شێوەی چاو وەردەگرێت، بەڵام کاتێک لە پێشەوە سەیر دەکرێت شێوەی لە پەپوولەیەک دەچێت کە خۆی بۆ بەرزبوونەوە ئامادە دەکات.