مەزارگەی پیرۆزی کادیمیە

مەزاری کادیمیە شوێنی حەسانەوە پیرۆزەکەی ئیمام موسا الکضم و نەوەکەی ئیمام محمد الجوادە. مەزارگەکە لەسەر گۆڕەکانیان لە قەزای ئەلکادیمیە لە باکوری بەغدا دروستکراوە، لەسەر ئەو شوێنە وەستاوە کە سەردەمی عەباسیەکان بە “گۆڕستانی شونیزییە” یان “گۆڕستانی قوڕەیش” ناسرابوو کە گۆڕەپانێکی ناشتنە کە گۆڕی چەندین کەسایەتی دیاری ئایینی و زانای تێدابوو.

لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمدا گۆڕە ڕەسەنەکان لابراون و مزگەوت و دوو مەزارگەی قوبەیی لە شوێنی خۆیان دانران. شوێنەکە بە درێژایی سەدەی بیستەم چەندین فراوانکردنی بەسەردا هات، ئەمەش ئەو کۆمەڵگە ناوازەیەی لە قاڵب داوە کە ئەمڕۆ دەیبینین.

ئیمام موسا ئەلکادیم لە ساڵی ١٨٣ی کۆچی کۆچی دوایی کرد و لە شوێنێکی ئێستا کە ناوی ئەلکادیمیە ئەوکاتە دەکەوێتە دەرەوەی دیوارەکانی شاری بەغدا بە خاک سپێردرا. پێش ئەو، جەعفەر کوڕی خەلیفە ئەبو جەعفەر ئەلمەنسور (دامەزرێنەری بەغدا) لە هەمان گۆڕستان لە ساڵی ١٥٠ی کۆچی (٧٦٧ی زایینی) بە خاک سپێردرا. لە ساڵی ٢٢٠ی کۆچی (٨٣٤ز) ئیمام محمد الجواد لە سامەڕا کۆچی دوایی کرد و تەرمەکەی گواسترایەوە بۆ بەغدا بۆ ئەوەی لە تەنیشت باپیری بەخاک بسپێردرێت.

یەکەمین پێکهاتەی سەر گۆڕەکە لەلایەن موعیز ئەلدەولەی شانشینی بوید لە ساڵی ٣٣٦ی کۆچی دروستکراوە. دواتر لە ساڵی ٣٦٧ی کۆچیدا، ئەدود ئەلدەولە شوێنی نیشتەجێبوونی نیشتەجێبوونی لە دەوروبەری مەزارگەکەدا دروستکرد بۆ ئەوەی حاجیان و دانیشتووان لەخۆبگرێت. کۆمپلێکسەکە دوو ئاگری گەورەی لێکەوتەوە، لە ساڵانی ٤٤٣ی کۆچی و ٦٢٢ی کۆچی، بەشێکی زۆری تەلارسازییەکانی پێشووی لەناوبرد. دوابەدوای ئاگری دووەم، خەلیفە ئەلزاهیری کوڕی عەمر الله و کوڕەکەی ئەلمستانسیری کوڕی الله فەرمانی ئاوەدانکردنەوەی تەواوەتییان دا. لە ساڵی ٦٢٤ی کۆچیدا تابوتێکی دار بە فەرمانی شاهانە لەسەر سەر گۆڕەکە دانرا.

لە ساڵی ٧٦٩ی کۆچیدا، دوای ئەوەی چەندین جار لافاو زیانێکی پێکهاتەیی لێکەوتەوە، سوڵتان ئووەیس لە بنەماڵەی جەلایرید دوو قوبە و دوو منارەی دروستکرد، تابوتەکانی مەڕمەڕی بەسەر گۆڕەکاندا دانا و ناوەوەی مەزارەکەی بە کاشی قەشانی ڕازاندەوە کە بە ئایەتەکانی قورئان هەڵکەندراوە. حەوشە و شوێنی نیشتەجێبوونی دەوروبەریش نۆژەنکرانەوە.

دوای ئەوەی شا ئیسماعیلی یەکەمی سەفەوییەکان لە ساڵی ٩١٤ی کۆچی (١٥٠٩ز) بەغدای داگیرکرد، لە ساڵی ٩٢٩ی کۆچیدا سەردانی مەزارگەی کرد و فەرمانی ڕووخاندنی ئەو پێکهاتەیەی کە هەبوو. پیرۆزگاکە فراوانتر کرد و هۆڵەکانی بە مەڕمەڕ قیرتاو کرد و تابوتێکی نوێی دار دانا. هەروەها فەرمانی دروستکردنی چوار منارە لەبری دوو منارە، و ئەو شوێنەی دروستکرد کە بە مزگەوتی سەفەوی ناسرا کە ئەمڕۆ لە ناوخۆدا بە مزگەوتی جەوادەین ناودەبرێت. کۆشکی ئاژەڵەکانی گواستەوە بۆ دەرەوەی دیوارەکانی مەزارگەکە و ناوەوەی بە شاندەری و چرای هەڵواسراو ڕازاندەوە.

کاتێک سوڵتانی عوسمانی سولەیمانی مەزن لە ساڵی ٩٤١ی کۆچی هاتە ناو بەغداد، سەردانی مەزارەکەی کرد و بینی هەوڵەکانی ئاوەدانکردنەوەی بەردەوامن بەڵام تەواو نەبوون. فەرمانی تەواوکردنیان دەرکرد و مینبەرەکەی لە مزگەوتی جەوادەین ڕاسپارد و سەرپەرشتی دروستکردنی یەکێک لە منارەکانی کرد. لە ساڵی ١٢٠٧ی کۆچیدا سوڵتان مەحمود ئەوەی سەفەوییەکان دەستیان پێکردبوو بە زیادکردنی سێ منارەی دیکە بە شێوازی عوسمانی تەواو کرد.

پێشهاتەکانی دیکە بریتی بوون لە دروستکردنی حەوشەیەکی فراوان کە لە ڕۆژهەڵات و باشوور و ڕۆژئاواوە دەوری مەزارگەکەی داوە و مزگەوتی گەورە لە باکوورەوە بەیەکەوە بەستراوەتەوە. ناوەوەی دوو قوبە و پیرۆزگاکە بە شێوەیەکی دەوڵەمەند بە گەڵای زێڕ و مینای و شووشەی ڕەنگاوڕەنگ ڕازێنرابووەوە. دیوارەکان بە پارچە شووشەی ئاوێنەیی پۆشرابوون کە لەسەر دار دانرابوو. قوبە و چوار منارە بچووکترەکان بە بەکارهێنانی زێڕی پاشماوەی دووبارە زێڕینکردنەوەی قوبە ئیمام حسێن لە کەربەلا زێڕین کران، لەگەڵ زێڕی زیادە بەپێی پێویست. کارەکە لە ساڵی ١٢٢٩ی کۆچی تەواو بووە.

لە ساڵی ١٢٨٢ی کۆچیدا، ئیوانی ڕۆژهەڵات (هۆڵی چەقۆدار) بە زێڕ لە نۆژەنکردنەوەی قوبەی دوو ئیمامی عەسکەری لە سامەڕا ڕازاوەتەوە. پاشان لە ساڵی ١٢٩٣ی کۆچی حەوشەکە فراوان کرا و دوو کاتژمێری تاوەری گەورە دانرا.

ئەمڕۆ کۆمپلێکسی مزگەوتەکە لە دوو قوبە ئاڵتونی قەبارە یەکسان و چوار منارەی بەرز پێکهاتووە. سەقفەکەی ٢٥ مەتر لە سەرووی پیرۆزگاکەوە بەرز دەبێتەوە، قوبە لە ناوەوە بە مۆتیڤی ئیسلامی ئاڵۆز و ئایەتەکانی قورئان ڕازاوەتەوە. لە دەرەوەشەوە قوبەکان بە ٩ هەزار کاشی زێڕی پاک پۆشراون، لە لایەکەوە چوار منارەی زێڕین کە هەریەکەیان بەرزییان ٣٥ مەتر وەستاوە، ئەمە جگە لە چوار تاوەری بچووکتر کە بەرزییەکەی ٤.٥ مەتر دەبێت.