موتەسەرفییەی بەغدا لیوا

بینای موتەسەرریفییەی بەغدا لیوا دەکەوێتە ناحیەی جدید حەسەن پاشا لەسەر شەقامی ئەلسەرای، بەرامبەر بینای ئەلقیشلە لە دیوی ڕوسەفەی بەغدا.

بە یەکێک لە کۆنترین بینا ئیداریەکان دادەنرێت کە تا ئێستاش لە دڵی پایتەختدا وەستاوە و بەستراوەتەوە بە لاپەڕەیەکی گرنگ لە مێژووی هەردوو ئیدارەی عوسمانی و مۆدێرنی عێراقدا.

موتەسەرریفییە نوێنەرایەتی دابەشبوونێکی کارگێڕی ئاستی دووەمی دەکرد لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا. ویلیایەکی عوسمانی دابەشکرابوو بەسەر چەندین موتەسەرریفییە کە پێیان دەگوترا سەنجاک یان لیوا کە هەریەکەیان بەرپرسێکی ئیداری ناسراو بە موتەسەرریف سەرۆکایەتی دەکرد، کە بە فەرمانی سوڵتان دەستنیشانکرابوو.

موتەسەرریفییە خۆی بەسەر قەزا (قەزا)دا دابەش بوو، کە زیاتر بەسەر ناحیە (ناحیە لاوەکییەکان)دا دابەش بوو.

موتەساریفییە دەتوانێت ژێردەستەی ویلیایەکی گەورەتر بێت، یان لە هەندێک حاڵەتدا سەربەخۆ بێت.

دامەزراندنی بینای لیوا موتەسەرریفییەی بەغدا دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم، کاتێک دامەزراوەکە قوتابخانەی شاهانەی ڕەشیدیەی وەک بارەگای خۆی وەرگرت، کە لە ٢١ی تشرینی دووەمی ١٨٦٩ دامەزرا و لەلایەن پارێزگاری بەغدا، میدحەت پاشا دروستکرا.

عەبد ئەلمەجید ئال شاوی یەکەم کەس بوو کە لە ساڵی ١٩١٩ پۆستی موتەسەرریفی بەغدای لیوای وەرگرت.

دواتر چەند کەسایەتییەکی دیار ئەو پۆستەیان بەدەستەوە بوو و ڕۆڵی گرنگیان لە داڕشتنی مێژووی عێراقی مۆدێرن بینی، لەوانە:

*ڕەشید الخوجە (١٩٢٠):ڕۆڵێکی دیار و بەرچاوی هەبوو لە خۆشکردنی زەمینە بۆ فەیسەڵ بن الحسێن بۆ وەرگرتنی تەختی عێراق. هەروەها پاڵپشتی لە پەرەپێدانی پەروەردەیی و مرۆیی لە بەغدا کردووە و بەشداری لە بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی دژ بە ئیختیاری بەریتانیادا کردووە.

* فوئاد الدفتاری: کارى کردووه له ته واوکردنى پڕۆژه ى خزمه تگوزارى گشتى وه ک ڕووناککردنه وه ى شەقام و قیرتاوکردن، هه ڕوه ها ئه ندامى ئه و لیژنه یه بووه که داواى له سه ڕۆک وه زیران کردووه په له کردنى بڵاوکردنه وه ى ده ستوور.

دامەزراندنی لیوا موتەسەرریفییەی بەغدا بڕگەیەکی گرنگ بوو لە چەسپاندنی ئیدارەی مۆدێرنی عێراق و بەشداری کرد لە ڕێکخستنی کاروباری سیاسی و ئیداری شارەکە لە قۆناغێکی گرنگدا لە مێژووی شارەکەدا.

بیناکە لە ساڵی ١٩٣٤ ئاوەدانکرایەوە و نۆژەنکرایەوە، شێوازی تەلارسازیی ڤیکتۆریا ئینگلیزیی وەرگرت کە تایبەتمەندی چەندین بینای حکومی بوو لە بەغدا لەو سەردەمەدا.

دواتر بیناکە بەهۆی ئاگرکەوتنەوە زیانی پێگەیشت و بەشێکی لە کاتی داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا ڕووخێنرا.
سەرەڕای ئەوەش بەشێکی زۆری پێکهاتەکەی بە وەستان مابووەوە. بەدرێژایی مێژووی خۆی، چەندین فەرمانگەی حکومی تێدابووە، دواهەمینیان فەرمانگەی پارێزگاری بەغدا بووە لەساڵی 1985.

ئەمڕۆ بینای موتەسەرریفییە لە عێراقدا بە پێکهاتەیەکی میراتی دادەنرێت. کاری پاککردنەوە و چاککردنەوە ئەنجامدراوە بۆ لابردنی پاشماوە و نۆژەنکردنەوەی زەوی، و بیناکە لەم دواییانەدا وەک شوێنێک بۆ بۆنە کولتووری و هونەریەکان بەکارهێنراوە کە ڕۆڵی خۆی وەک بەشێک لە ناسنامەی میراتی بەغدا زیندوو دەکاتەوە.