مۆنۆمێنتی هاوارکردن

پەناگەی ئەلئەمیریە ناسراوە بە پەناگەی ژمارە ٢٥، دەکەوێتە گەڕەکی ئەلئەمیریە لە ڕۆژئاوای بەغدا، لە نێوان ماڵە نیشتەجێبوونەکاندا هەڵکەوتووە و تەنیشت مزگەوتێک و قوتابخانەیەکی سەرەتاییە. لە سەرەتادا وەکو پەناگەیەکی قەڵادار دروستکرابوو کە بۆ بەرگەگرتنی هێرشە ناتەقلیدیەکان، وەک چەکی کیمیایی و بایۆلۆژی دروستکرابوو، و بە توندی مۆرکرابوو لە دژی تیشکی ئەتۆمی و پیسبوونی هەوا.

ئەو پەناگەیە توانای وەرگرتنی نزیکەی ١٥٠٠ کەسی هەبوو و ئاو و خۆراک و کارەبا و هەوای پاکی تێدابوو، ئەمەش ڕێگەی بە خەڵکی مەدەنی دەدا بۆ چەند ڕۆژێک بە سەلامەتی لەناوەوە بمێننەوە بەبێ ئەوەی پێویستیان بە چوونە ناو جیهانی دەرەوە هەبێت. پێکهاتەکە لە سێ نهۆم پێکهاتبوو کە هەریەکەیان نزیکەی ٥٠٠ مەتر چوارگۆشە بوو، دیوارەکانی ئەستووری زیاتر لە ١.٥ مەتر بوو و سەقفێکی کۆنکرێتی بەهێزکراو بە تیشکی پۆڵا بە ئەستووری ٤ سانتیمەتر پشتگیری دەکرا. هەروەها دەرگای فریاگوزاری و پلیکانەی ناوەوەی لەخۆگرتبوو کە دەچوونە نهۆمی خوارەوە.

لە سەردەمی جەنگی دووەمی کەنداودا، پەناگەی ئەلئەمیریە لە بەرەبەیانی ١٣ی شوباتی ١٩٩١ لە هێرشێکی ئاسمانی ئەمریکا بۆردومان کرا، دوو فڕۆکەی جەنگی ئێف ١١٧ دوو مووشەکی ئاراستەکراوی لەیزەریان خستە خوارەوە، کە بە تایبەتی بۆ ئەم مەبەستە داڕێژراون و بۆ یەکەمجار لەو ڕۆژەدا تاقیکرانەوە. یەکەم مووشەک هاتە ناو سەقفی پەناگە و دەرگاکانی مۆر کرد؛ دووەمیان لەناو پەناگەدا تەقیوەتەوە و پلەی گەرما بۆ هەزاران پلەی سەدی بەرزبووەتەوە. ئەو گەرمایە توندە جەستەی خەڵکی مەدەنی پیاو و ژن و منداڵانی لەناوەوە تواندەوە. تەنها 11 کەس ڕزگاریان بووە، بەهۆی شەپۆلی تەقینەوەی یەکەم لێدان لە پەناگە فڕێدراونەتە دەرەوە.

تا ئێستا هیچ ژماردنێکی وردی قوربانییەکان نییە. هەندێک سەرچاوە وەرگرتنەوەی نزیکەی ٤٠٠ تەرم پشتڕاست دەکەنەوە، لە کاتێکدا هەندێکی تر باس لەوە دەکەن کە زۆرێک لە تەرمەکان بە تەواوی بەهۆی گەرمای زۆرەوە هەڵم بوون، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ڕەنگە ژمارەی ڕاستەقینەی مردن لە ئامارە فەرمییەکان زیاتر بێت.

بە گشتی 408 کەس گیانیان لەدەستداوە کە 261 ژن و 52 کۆرپە، بچووکترینیان تەمەنی تەنها حەوت ڕۆژە. لە نێو کوژراوەکاندا ٢٦ هاوڵاتی عەرەبیش هەبوون.

ئیدارەی ئەمریکا سەرەتا ئیدیعای کرد کە ئەو پەناگەیە ئامانجێکی سەربازییە. بەڵام ناڕەزایی جیهانی دوای بڵاوبوونەوەی وێنە ترسناکەکانی کۆمەڵکوژییەکە، پنتاگۆنی ناچارکرد دواتر دان بەوەدا بنێت کە بۆردومانەکە هەڵە بووە، بە ئاماژەدان بە زانیارییە هەواڵگرییە بەسەرچووەکان کە بە هەڵە ئەو پەناگەیەیان وەک ناوەندێکی فەرماندەیی سەربازی پۆلێن کردووە.

دەرگای پەناگە مۆر کرابوو هیچ ڕزگارکەرێک نەیدەتوانی بچێتە ژوورەوە و هیچ ڕزگاربوویەک نەیدەتوانی هەڵبێت. هەرچەندە دیوارەکان بە شێوەیەک دروستکرابوون کە ئەوانەی لە ناوەوەن لە تەقینەوەکان جیابکەنەوە، بەڵام لەبری ئەوە گیریان خواردووە و بە ئاگردا لەناوچوون.

دواتر ئەو پەناگەیە گۆڕدرا بۆ مۆزەخانە و شایەتحاڵی هەمیشەیی تاوانەکە، یەکێک لە ترسناکترین کارەساتە مرۆییەکانی مێژووی هاوچەرخی عێراقی بەڵگەدار کرد، کە تەواوی خێزانەکان لە چەند ساتێکدا لەناوچوون.

لە یادی ئەو کارەساتەدا، ئاسەوارێکی گەورەی پەیکەرسازی لەلایەن هونەرمەند عەلا بەشیرەوە دروستکرا، بەناونیشانی “هاوار”.

مۆنۆمێنتەکە سەری مرۆڤێک نیشان دەدات کە لە نێوان بلۆکی بەردی ڕەقدا گیری خواردووە، بە سیمای گرژ و ڕووخسارێکی گرژ و دەمێکی کراوە لە هاوارێکی ئەبەدیدا وێنەیەکی ترسناک و بارگاوی سۆزدارییە کە ئازارە تاڵەکانی گەلی عێراق لە یادەوەریدا دەسوتێنێت.

هەروەها ئەم ڕووداوە لە ڕێگەی فیلمێکی درێژەوە بە ناوی “بەیانی خەمناک” یادکرایەوە، کە دڵنیای دەدات لەوەی کە پەناگەی ئەلئەمیریە وەک هێمایەکی هەمیشەیی کارەساتێکی مرۆیی لەبیرنەکراو دەمێنێتەوە.