کڵێسای ئەل ئوقەیسیر

کەنیسەی ئەلعوقەیسیر دەکەوێتە دڵی بیابانی ڕۆژئاوا لە قەزای ئەلعەین ئەلتەمر، ٧٠ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژئاوای پارێزگای کەربەلا و ٥ کیلۆمەتر لە قەڵای بەناوبانگی ئەلئوخەیدیرەوە دوورە.

یەکێکە لە کۆنترین کڵێساکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لێکۆڵینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە مێژووی دروستکردنی دەگەڕێتەوە بۆ ناوەڕاستی ساڵانی ٤٦٠ی زایینی نزیکەی سەد و بیست ساڵ پێش سەرهەڵدانی ئیسلام.

ئەم کەنیسەیە لەلایەن یاخیبووانی مەسیحی مەزهەبی نێستۆریەوە لە دژی کەنیسەی بیزەنتین دروستکراوە، کە سەلامەتی و ئازادییان دۆزیەوە بۆ ئەنجامدانی ڕێوڕەسم و پەرستشەکانیان لە ژێر دەسەڵاتی لاخمید موندیرید کە لە نێوان ساڵانی ٢٦٨ بۆ ٦٣٣ی زایینی درێژبووەوە، کە ملکەچی دەوڵەتی ساسانی بوو و ئیعتیرافی مەسیحییان دەکرد. نێستۆریزم لەو سەردەمەدا گەشەی کرد، بە یارمەتی ئەو پێشوازییەی کە فارسە ساسانییەکان لەم مەزهەبەیان کردبوو، لە کاتێکدا ساسانییەکان شەڕیان لەگەڵ ڕۆمەکاندا دەکرد کە پابەند بوون بە ئۆرتۆدۆکسییەوە.

کڵێساکە لەسەر ئەو سیستەمە دروستکراوە کە بە "بازیلیکا" ناسراوە لە کڵێسا کۆنەکاندا، ئیلهام لە پەرستگا کۆنەکانی عێراقی شارستانیەتی بابلی و سۆمەرییەوە وەرگیراوە، کە کۆریدۆرێکی سەرەکی بە ناوەندی بیناکەدا تێدەپەڕێت و ژوور و ڕێڕەوی دابەشکراو لە هەر لایەکدا، کۆتاییەکەی بە ئەپسی نوێژکردن ڕووبەڕووی قودس دەبێتەوە. دیوارەکانی کڵێساکە لە تێکەڵەیەک لە بەرد و گڵ و خۆڵەمێش پێکهاتووە، کە بە شێوەیەکی بەرگری دروستکراوە، بە شێوەیەکی چوارگۆشە درێژییەکەی ٧٥ مەتر و پانییەکەی ١٥ مەتر. کۆی ڕووبەری کڵێساکە نزیکەی چوار هەزار مەتر چوارگۆشەیە، لە کاتێکدا بەرزی بەرزترین بەشەکانی دەگاتە نزیکەی هەشت مەتر.

هێشتا شوێنەواری نووسراوەکانی ئارامیی لەسەر دیوارەکانی ماونەتەوە، جگە لەو قوربانگایەی کە ڕووی لە قودس بووە و بەرزکراوەتەوە لە سەرووی باقی زەوی کڵێساکە. هەروەها قوتابخانە و شوێنی شۆردن بۆ مردووەکان و ناشتنی خزمەتکارانی کڵێسا لەخۆدەگرت.

لە دەرەوەی دیواری کڵێساکە کڵێسایەکی دیکە هەیە کە دۆزرایەوە کە تایبەتە بە ڕێوڕەسمی ناشتنی مەسیحییەکان، کە تێیدا دەیان گۆڕ دۆزرایەوە کە ڕوویان لە قودس کردووە. زۆرێک لە تەپۆڵکەکانی نزیک ئەو دوو کڵێسایە ئاماژە بە بوونی شارێکی تەواو دەکەن کە ڕۆژێک دەوریان داوە.

لە ساڵی دوانزەهەمی کۆچیدا کاتێک خالید کوڕی وەلید شەڕی خەڵکی عەین تەمری کرد و قەڵا قەڵادارەکەی گەمارۆ دا، کۆمەڵێک کەسی لە کڵێساکەدا دۆزیەوە و بە دیلیان گرت. لە نێو ئەم دیلانەدا کەسایەتییەک هەبوون کە دواتر بەشدارییان لە بنیاتنانی شارستانیەتی ئیسلامیدا کردووە، لەوانە سیرین، باوکی فەقێ محەمەدی کوڕی سیرین؛ نوسەیر، باوکی فەرماندەی بەناوبانگی موسا کوڕی نوسەیر؛ و یاسار، باپیرەی محمد بن ئیسحاق، نووسەری ژیاننامەی پێغەمبەر.

شوێنەکە لە نێوان ساڵانی ١٩٧٦ بۆ ١٩٧٧ دۆزرایەوە، ساڵانە لە جەژنی کریسمسدا مەسیحییەکان دەهاتن سەردانی بکەن بۆ ئەوەی لەوێ مەس ساز بکەن، سەرەڕای ئەوەی سەقفەکانی زۆر لەمەوبەر ون بووە. بەڵام دیوار و وێرانەکانی هێشتا وەستاون و مێژووی کۆنی کەربەلا دەگێڕنەوە.

هەرچەندە ئەمڕۆ کڵێساکە بەدەست پشتگوێخستن و ناتەواوی کارەکانی هەڵکەندنەوە دەناڵێنێت، سەرەڕای ئەوەی چل ساڵ بەسەر دۆزینەوەیدا تێپەڕیوە، بەڵام داوای نوسینی کڵێسای ئەلئوقەیسیر لە لیستی میراتی جیهانی یونسکۆدا بەردەوامە، لەگەڵ لایەنگرانی دووپاتکردنەوەی ئەوەی کە نەک تەنها هی مەسیحییەکانە، بەڵکو هی هەموو جیهانە.