مەزاری پیرۆزی ئیمام عەلی

ئەمیر المومنین (سەرکردەی ئیمانداران)، عەلی کوڕی ئەبی تالیب کوڕی عەبد المطالب ئەلهاشمی القوڕەشی ئامۆزای پێغەمبەر محەمەد و زاواکەیە. لە ١٣ی ڕەجەب، ٢٣ ساڵ پێش کۆچی لە شاری مەککە، لەناو کەعبەی پیرۆزدا لەدایک بووە، شەرەفێک کە پێش خۆی و دوای خۆی بە کەس نەدراوە.

لە ژێر چاودێری پێغەمبەردا گەورە بووە، زانست و ڕەوشتی خۆی هەڵدەمژێت. یەکەم نێر بوو کە ئیسلامى وەرگرت، و بە ئازایەتییەکی دەگمەن و زاهیدێکی قووڵ و زانستێکی فراوان ناوبانگی دەرکرد، ئەمەش وایکرد پێغەمبەر لەسەری بڵێت: "من شاری زانستم و عەلی دەروازەکەیەتی".

لە ساڵی ٣٥ی کۆچی دوای تیرۆرکردنی خەلیفە عوسمان خەلافەتی گرتە ئەستۆ و خەلافەتەکەی بە دادپەروەری ڕەها و یەکسانی بەناوبانگ بوو، بووە مۆدێلێکی بێ کات کە لە سەرانسەری سەردەمەکاندا وەریبگیرێت.

لە حەڤدەی ڕەمەزانی ساڵی ٤٠ی کۆچی لە مزگەوتی کوفە شەهید بوو، لە کاتی سوجدە بردن لە نوێژی بەیانیدا لەلایەن ئیبن مولجامەوە بە شمشێرێکی ژەهراوی لێیدرا. دوای دوو ڕۆژ ڕۆحی خۆی تەسلیم کرد و میراتێکی نەمری بۆ میللەت بەجێهێشت، لە پێشەنگی ئەودا کتێبی نەهج ئەلبەلاغا (لووتکەی قسەخۆشی) بوو، کە بە یەکێک لە گەورەترین گەنجینەکانی زمانی عەرەبی دادەنرێت.

ناوبراو لە شاری نەجەف ئەلئەشرەف بەخاک سپێردرا، کە ئەمڕۆ مەزاری پیرۆزی ئیمام عەلی لێیە، کە بە حەرەمی حەیدەرییە ناسراوە، بە یەکێک لە پیرۆزترین شوێنەکانی ئیسلام دادەنرێت، ساڵانە لە هەشت ملیۆن کەس کەمتر نییە لە سەرانسەری جیهان سەردانی دەکەن.

مەزارگە بەرزەکە لە قۆناغی تەلارسازی یەک لە دوای یەکدا تێپەڕیوە لەو کاتەوەی ئیمام جەعفەر ئەلسادق شوێنی خۆی لە ساڵی ١٣٢ی کۆچی ئاشکرا کردووە. هارون ئەلڕەشید بە قوبەیەکی سوور دروستی کرد، پاشان دەستی پاشا و شازادەکان بەدوایدا هات لە نوێبوونەوە و فراوانبووندا، تا نادر شا قوبە و دوو منارەکەی بە زێڕ داپۆشی لە ساڵی ١١٥٦ کۆچی. لە ساڵی ٢٠١٦دا پەردە لەسەر زێڕینێکی نوێی قوبە بەرزەکەی لادرا.

پەناگەی عەلاوی لە ناوەندی حەوشەیەکی گەورەدایە کە درێژییەکەی ٨٢ مەتر و پانییەکەی ٧٧ مەتر دەبێت، بە مەڕمەڕی سپی قیرتاو کراوە، دیوارەکانی بە خشتی ڕەنگاوڕەنگی جامدار پۆشراون کە ئایەتی قورئانی بەرزیان لەسەرە، بە ٩٩ ئیوانی ڕازاوە (هۆڵی چەقۆدار) دەورە دراوە.

پیرۆزگاکە خۆی بینایەکی چوارگۆشەیە کە ڕووبەرەکەی ١٧٦.٨٩ مەتر چوارگۆشەیە، دیوارەکانی بە ئاوێنەیەکی نایاب پۆشراون کە ڕازاندنەوەی ئەندازەیی و کاشی چەسپاویان تێدایە، زەویەکەی بە مەڕمەڕی سەوزی ئۆنیکسی نایاب داپۆشراوە. لە سەروویەوە قوبەیەکی زێڕین لە شێوەی پیازدا بەرز دەبێتەوە کە بەرزییەکەی ٣٠ مەتر و تیرەکەی ١٦.٦ مەتر دەبێت، کە دوانزە پەنجەرەی تێدایە کە هێمای ئیمامە بێ هەڵەکانە. بە دەوریدا باندێکی مینای شین کە بە زێڕ نووسراوە و دە ئایەتی یەکەمی سورەتی الفث (سەرکەوتن)ی لەسەرە. دوو منارەی زێڕین لە پێشەوەیە کە هەریەکەیان ٢٨.٥٠ مەتر بەرزە، تاجێکی زێڕینی لەسەرە کە ناوی خودای لەسەر نووسراوە، دیمەنێکی شکۆمەندی و شکۆمەندی لەگەڵ وێستگەی فەرماندەی ئیمانداران دەگونجێت.