نەجەف

نەجەف لە لێواری بیابانی ڕۆژئاوادا نزیکەی سەد و شەست کیلۆمەتر لە باشووری بەغداوە دوورە، لە دیمەنێکدا کە لە زەوییە کشتوکاڵییە ئاودێرییەکان و دارخورماکانەوە دەگۆڕێت بۆ دەشتە کراوەکان لە چەند کیلۆمەترێک لە سەنتەری شارەوە. ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ملیۆن و نیوێکە، یەکێکە لە شارە ئاینییە گرنگەکانی جیهانی موسڵمانانی شیعە و شوێنێکی سەرەکییە بۆ حاجیان بە درێژایی ساڵ. لە دڵیدا مەزارگەی قوبە زێڕینی ئیمام عەلی کوڕی ئەبی تالیب، ئامۆزا و زاوای پێغەمبەر محەمەد و یەکەم ئیمام لە نەریتی شیعەدا وەستاوە، کە شەقام و هۆسپیس و مەدرەسەکانی شارە کۆنەکە بە دەوریدا تیشک دەدەن. هەروەها نەجەف شوێنی حەوزەیە، کە یەکێکە لە کۆنترین و کاریگەرترین ناوەندەکانی فێربوونی شیعە، کە خوێندکاران لە سەرانسەری جیهانەوە ساڵانێک لە خوێندنی فیقه و ئیلاهیات بەسەر دەبەن. تەنها لە دەرەوەی شارەکە گۆڕستانی فراوانی وادی ئەلسەلام هەڵکەوتووە، کە زۆرجار وەک یەکێک لە گەورەترین گۆڕەپانەکانی گۆڕستانی بەردەوام لە جیهاندا وەسف دەکرێت. سەردانکەران بۆ مەزارگە و کەشوهەوای ڕۆحی و بازاڕەکان و گەشتکردن بۆ کوفەی نزیک و شاری دێرینی ئەلهیرە دێن.

نەجەف لە دەوروبەری شوێنی ناشتنی ئیمام عەلی گەورە بووە، کە بە پێی نەریتی شیعە، پاش تیرۆرکردنی لە کوفەی نزیک لە ساڵی ٦٦١ی زایینی، پاشماوەکانی هێنراونەتە ئێرە. شارۆچکەیەکی بێگەرد لە دەوروبەری شوێنەکەدا دروست بوو و لە ساڵی ٧٩١ی زایینیدا خەلیفەی عەباسی هارون ئەلڕەشید بە شێوەیەکی نەریتی دەوترێت کە یەکەم مەزارگەی فەرمی و گەمارۆی دیواری دروستکردووە. لە سەدەی دەیەم و یازدەهەمەوە نەجەف بوو بە ناوەندێکی زانستی شیعە لە ژێر دەستی کەسایەتییەکانی وەک شێخ التوسی و نەریتی حەوزە وردە وردە وەک دامەزراوەیەکی کاریگەر لەسەر ئاستی جیهانی سەریهەڵدا. لە سەردەمی بوید و سەلجوقی و ئیلخانی و سەفەوی و عوسمانیدا، مەزارەکە چەندین جار فراوانتر و زێڕین و ئاوەدانکرایەوە. لە سەردەمی هاوچەرخدا نەجەف وەک ناوەندێکی گەورەی ڕۆحی و فیکری ماوەتەوە و پیاوانی ئایینی باڵا ڕۆڵی بەرچاویان لە ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی عێراقدا هەبووە.

خواردنی نەجەف بە هەردوو نەریتی زیارەت و فەرهەنگی خۆراکی فراوانتری ناوەڕاست و باشووری عێراق لە قاڵب دراوە. دۆشاوی بەرخ و بامیە و باینجان و تەماتە کە بە هێواشی کوڵاوە و زۆرجار لەگەڵ برنجی زەعفەران پێشکەش دەکرێت، شتێکی تایبەتە، شانبەشانی شۆربای گەنم و گۆشتی دڵگیر کە پێی دەوترێت هاری، بەتایبەتی لە بۆنە ئاینییەکاندا. کەباب و گۆشتی کبابی لە دەوروبەری ناوچەی مەزارگەدا بە شێوەیەکی بەرفراوان بەردەستە و هۆسپیسەکانی حاجیان لە کاتی عاشورا و عەربەین ژەمی گەورەی کۆمەڵایەتی پێشکەش دەکەن. هەروەها شارەکە بە شیرینیەکانی ناسراوە، لەوانە شیرینی خورمای چڕ، شیرینی چیندار بە شێوەی بەکلاو، خواردنەوە تەقلیدییەکانی قەمار ئەلدین و شەربات بە تامی ئاوی گوڵ.