مسجد المصَفّی

مسجد اموی در موصل اولین مسجدی است که پس از فتح اسلامی در این شهر ساخته شده و پنجمین مسجدی است که در اسلام پس از قبا، مسجد پیامبر، بصره و کوفه تأسیس شده است. این مسجد در قسمت غربی موصل قدیم در منطقه القلیات واقع شده است که شامل قلعه بش الطابیه، تقریباً ۳۵۰ متر از رودخانه دجله است، منطقه‌ای که منشأ موصل مدرن محسوب می‌شود.

این مسجد توسط فرمانده عقبه بن نافع السلمی در سال ۱۶ هجری قمری، مطابق با ۶۳۸ میلادی، ساخته شد و سپس توسط هرثمه بن عرفجه البراقی، والی موصل که توسط خلیفه عمر بن خطاب منصوب شده بود، در سال ۲۲ هجری قمری گسترش یافت. او در اطراف آن خانه‌ها و بازارهایی ساخت تا شهر را به یکی از شهرهای پادگانی دولت اسلامی تبدیل کند. وقتی در آغاز قرن دوم هجری برای نمازگزاران بسیار کوچک شد، مروان بن محمد، حاکم اموی، آن را تخریب و بازسازی و گسترش داد تا جایی که می‌توانست بیش از یازده هزار نمازگزار را در خود جای دهد و از آن زمان به بعد، مسجد اموی نامیده شده است.

سپس خلیفه عباسی، المهدی، در سال ۱۶۷ هجری قمری آن را دوباره تخریب و گسترش داد تا جایی که تقریباً بیست هزار نمازگزار را در خود جای داد. در اواسط قرن پنجم هجری قمری، اتابکان در سال ۵۴۳ هجری قمری/۱۱۴۸ میلادی، مسجد را به فرمان سیف الدین اول بن عماد الدین زنکی بازسازی کردند و در آن دوران آن را «مسجد کهن» نامیدند تا آن را از مسجد بزرگ نوری که بعداً ساخته شد، متمایز کنند.

در طول قرن‌های طولانی، این مسجد بارها مورد تخریب عمدی و خرابکاری قرار گرفت. مغولان آن را در سال ۶۶۰ هجری قمری/۱۲۶۱ میلادی ویران کردند تا ویژگی‌های آن را به عنوان پنجمین مسجد در اسلام از بین ببرند، سپس تیمور لنگ دو بار در سال‌های ۷۹۸ و ۸۰۴ هجری قمری آن را ویران کرد و به طور کامل از بین برد. این مسجد برای مدت طولانی به همین شکل باقی ماند تا اینکه خیری به نام محمد مصفی الذهب آن را در سال ۱۲۲۵ هجری قمری/۱۸۱۰ میلادی مرمت کرد و پس از آن به مسجد مصفی نیز معروف شد.

سپس در سال ۱۹۱۷ میلادی توسط اداره کل اوقاف به طور کامل مرمت شد. در طول اعصار، این مسجد سرشار از معماری اسلامی موصل از گچ، سنگ و تزئینات متنوع اسلامی بود.

در سال ۲۰۱۷، در طول جنگ برای بازپس‌گیری موصل از داعش، دوباره در معرض تخریب قرار گرفت، زیرا در موصل قدیمی که آخرین دژ این سازمان بود، واقع شده است. این مسجد هنوز در انتظار بازسازی است و شاهدی بر عمیق‌ترین لایه‌های تاریخ این شهر باستانی است.