صومعه ربن هرمزد

این صومعه یکی از قدیمی‌ترین صومعه‌های مسیحی در عراق محسوب می‌شود که ساخت آن به سال ۶۴۰ میلادی، قرن هفتم میلادی در دوران پاتریارک ایشوعیب دوم، به عبارت دیگر، در سال‌های فتح اسلامی، بازمی‌گردد. این صومعه جایگاه ممتازی در کلیسای شرق داشت، به ویژه در قرن‌های دهم و یازدهم، زمانی که به مرکز کلیسایی تبدیل شد که به سمت شرق گسترش یافت و میلیون‌ها نفر را در ایران، آسیای مرکزی و چین در بر گرفت. این صومعه، صومعه مادر رهبانیت و میراث باستانی تمدن و تاریخ کلیسا محسوب می‌شود.

این صومعه مانند مرواریدی است که در جعبه جواهرات قرار گرفته است. سنت مار میخایی النهودری، قرن چهارم، در مورد آن پیشگویی کرد و آن را با عقاب بزرگی که در جایگاهی بالاتر از فرشتگان اوج می‌گیرد، در شکاف‌های کوه القوش لانه می‌کند و فرزندان معنوی به دنیا می‌آورد، مقایسه کرد و گفت که همه کسانی که نام آن را می‌خوانند از هر درد و بیماری شفا می‌یابند.

ربان هرمز، بنیانگذار صومعه، یک راهب ایرانی بود که در راه زیارت اورشلیم با سه راهب در موصل آشنا شد که مسیر سفر او را به سمت شرق تغییر دادند و او را به راهبی تبدیل کردند که تقریباً ۳۹ سال زندگی کرد، که ۳۲ سال آن را در یک سلول گوشه‌نشین گذراند.

سپس سفر او او را به دره کوه القوش رساند، جایی که او و شاگردش ابراهیم در نزدیکی چشمه ای که بعدها به چشمه مقدس معروف شد، ساکن شدند و هر کدام غاری را در نزدیکی چشمه انتخاب کردند. قبل از اینکه ابراهیم برای ساختن صومعه خود به باتنایا نقل مکان کند، هرمز تنها در آن مکان ماند. مردم به زودی برای برکت و شفا به او مراجعه کردند و بسیاری از جوانان و راهبان به او پیوستند و صومعه از یک گوشه‌نشین ساده به سلول های زیادی تبدیل شد تا اینکه به یک صومعه بزرگ و وسیع با صد راهب تبدیل شد.

ربان هرمز در نود سالگی درگذشت و در یک زیارتگاه ساده به خاک سپرده شد که بعداً به دلیل زلزله به مکان فعلی خود در صومعه منتقل شد. شفاعت او هنوز هم تا به امروز مورد توجه است.

صومعه ربان هرمز در دامنه یک شیب صخره‌ای مرتفع در ارتفاع ۸۱۵ متری بالای کوه القوش، تقریباً سه کیلومتری شمال شرقی شهر القوش در استان شمالی نینوا و ده کیلومتری ساحل شرقی رودخانه دجله، معلق است. از سمت جنوب، مشرف به افق بیابانی دشت نینوا است، جایی که موصل در چهل کیلومتری آن قرار دارد، در حالی که از شمال به کوهی در مرزهای آشور باستان و در امتداد مرزهای بین‌المللی عراق، ترکیه و ایران تکیه داده است.

کوه اطراف صومعه توسط شبکه وسیعی از تقریباً چهارصد سلول عزلت‌نشین و غارهای سنگی تراشیده شده پوشیده شده است که چهل تا از آنها هنوز پابرجا هستند. راهبان، سلول‌های خود را در یک تراس شش طبقه که با پله‌هایی تا چهل پله بالا می‌رفتند، مرتب می‌کردند. در مقابل هر سلول یک باغ کوچک وجود داشت و در داخل آن یک سکوی سفالی مرتفع به عنوان تخت، طاقچه‌ای برای نگهداری کتاب‌های معنوی و گاهی اوقات یک میز سنگی برای نوشتن و خواندن استفاده می‌شد. کوهی که محل سکونت راهبان بود، نه صرفاً ساخته شده بر روی آن.

کوهی که راهبان در آن ساکن بودند، نه صرفاً ساخته شده بر روی آن. مجموعه صومعه فعلی شامل چندین کلیسا است که برجسته‌ترین آنها عبارتند از: تالار تثلیث مقدس، بزرگترین تالار از نظر مساحت با رواقی بزرگ و یک محراب بیضی شکل با خطوط عبادی، تالار چهار انجیلی که در سال ۱۸۲۰ میلادی ساخته شده است، و تالار مار آنتونیوس که شاید اولین کلیسای کوچک ساخته شده در صومعه محسوب می‌شود، علاوه بر آن، عزلتگاه ربان هرمز - غاری که نیمی از آن تراشیده و نیمی دیگر از آن از سنگ و گچ ساخته شده است - نیز در این صومعه قرار دارد.

این صومعه، زیارتگاه ربان هرمز را به شکل یک محراب سنگی تراشیده و رنگی در خود جای داده است که بالای آن یک طاق سنگی با کتیبه‌ای به خط سریانی قرار دارد: "در اینجا پدر باشکوه ما، نور درخشان شرق، ربان هرمز پیروز، از قرن هفتم مسیح آرمیده است." همچنین شامل گورستان پاتریارک‌ها با نه لوح مرمری است که زندگی نه پاتریارک از خانه پدر را که کلیسای شرق را از سال ۱۴۹۷ تا ۱۸۰۴ اداره می‌کردند، ثبت کرده است. از جمله برجسته‌ترین ویژگی‌های آن، ایوان بزرگ تراشیده شده در سنگ مشرف به دره و دشت و مخازن بزرگی است که آب باران را به عنوان تنها منبع آب در صومعه ذخیره می‌کنند.

تاریخ صومعه مملو از آزمایش‌هایی است که به سه دوره تقسیم می‌شوند: دوره باستانی از تأسیس آن در قرن هفتم تا تخریب مغول؛ دوره پاتریارک‌های خانه پدر ما از سال ۱۴۹۷ تا ۱۸۰۴؛ و دوره تجدید حیات که با آبا گابریل دامبو آغاز می‌شود.

در سال‌های ۹۵۸، ۹۶۴ و ۹۷۸ میلادی، کردهای حکاری حملات خونینی را آغاز کردند که منجر به پراکندگی راهبان و تخریب بسیاری از صومعه‌ها شد. سپس تیمور لنگ در سال‌های ۱۳۹۳ و ۱۴۰۱ به بغداد و موصل حمله کرد و صومعه را غارت و راهبان آن را پراکنده کرد. در نهم آوریل ۱۵۵۳، این صومعه اهمیت تاریخی فوق‌العاده‌ای پیدا کرد، زمانی که پاپ ژولیوس سوم، یوحنان سولاقا، راهب بزرگ صومعه را به عنوان اولین پاتریارک کلدانیان منصوب کرد و صومعه را به مقر پاتریارک کلدانیان تبدیل نمود.

ویرانگرترین حمله در آوریل ۱۸۴۲ رخ داد، زمانی که اسماعیل پاشا، شاهزاده آمدیه، آن را غارت کرد، کتاب‌ها پاره و سوزانده شدند، راهبان اسیر شدند و کاهن اعظم در زندان درگذشت. در سال ۱۸۵۰، فاجعه با از دست دادن بیش از هزار نسخه خطی ارزشمند که در سال ۱۸۵۱ توسط سیل از بین رفت، تکرار شد. پس از این فجایع، جوزف آودو ششم، پاتریارک کلدانی، در سال ۱۸۵۸، صومعه بانوی جدید برداشت محصول را در دروازه‌های القوش تأسیس کرد که امروزه یکی از مهمترین کتابخانه‌های کلدانی را به همراه آنچه از ربان هرمز نجات داده شده بود، در خود جای داده است. در سال ۲۰۱۴، داعش در چند کیلومتری القوش مستقر بود و مقامات کلدانی اقدامات حفاظتی لازم را برای مردم و میراث انجام دادند، صومعه‌ای که در برابر مغول‌ها و تیمور لنگ مقاومت کرده بود، در شرف سقوط نبود.

این صومعه به طور منحصر به فردی دارای سیصد و شصت و پنج در است، هر کدام برای یک روز از سال. هر ساله، در دومین یکشنبه پس از عید پاک، مسیحیان در جشنی که در زبان سریانی به عنوان "شیرا" (شب زنده‌داری) شناخته می‌شود، به صومعه می‌آیند و نماز می‌خوانند و بزرگداشت مار هرمز را جشن می‌گیرند، گویی آن راهب ایرانی که راه خود را به اورشلیم گم کرده بود، هنوز هم از کسانی که می‌آیند استقبال می‌کند.