قلعه باش‌طابیا

قلعه باش الطبیه یکی از بناهای باستانی معتبر است که هویت شهر را نشان می‌دهد و هنوز شاهد بسیاری از وقایع تاریخی است. نام آن از زبان ترکی گرفته شده است که از "باش" به معنای اصلی/رئیس و "طبیه" به معنای برج تشکیل شده است و به این دلیل به این نام خوانده می‌شود که بلندترین نقطه در موصل قدیم را اشغال کرده است.

تاریخ تأسیس آن به قرن دوم هجری (قرن هشتم میلادی) برمی‌گردد، زمانی که در دوران سلطنت مروان بن محمد اموی بین سال‌های ۱۲۶ تا ۱۲۸ هجری قمری تأسیس شد.

این قلعه تاریخی غنی دارد که در دوره‌های مختلف حملات به شهر موصل را دفع کرده و مراحل معماری متعددی را پشت سر گذاشته است، از جمله گسترش آن در دوران اتابک و مرمت و بازسازی آن توسط فرماندار موصل حسین پاشا الجیلی. این قلعه در سال ۱۳۹۳ میلادی توسط مغول‌ها آسیب دید و سپس در دوران عثمانی بازسازی شد.

بزرگترین رویدادی که توسط این قلعه در حافظه موصل جاودانه شده است، نقش قهرمانانه آن در دفع محاصره نادرشاه در سال ۱۷۴۳ میلادی است. این قلعه پس از آنکه نادرشاه موصل را با ارتشی متشکل از بیش از سیصد هزار جنگجو محاصره کرد و شهر را شبانه‌روز در معرض تقریباً دویست توپ قرار داد، به عنوان مرکز فرماندهی نبرد در کنار مردم موصل، به رهبری حسین پاشا الجلیلی، عمل می‌کرد. نادرشاه نتوانست موصل را اشغال کند و محاصره در بیست و سوم اکتبر همان سال پس از امضای توافق‌نامه صلح، شکسته شد.

قلعه بش الطبیه به دلیل نقشه متمایز و عناصر معماری نوآورانه‌اش مانند شکاف‌های تیر، راهروهای افقی و عمودی و گذرگاه‌های مخفی که مستقیماً به رودخانه منتهی می‌شوند، یکی از سازه‌های دفاعی مهم، نه تنها در موصل، بلکه در جهان اسلام است.

آنچه در حال حاضر از آن باقی مانده است، برج استوانه‌ای آن است که بر روی رودخانه دجله با ارتفاع تقریبی شانزده متر قرار دارد و از دو بخش تشکیل شده است: بخش پایینی، قدیمی‌تر، که در بالا با شکاف‌های تیر چند جهته عمودی، زاویه‌دار و دوتایی ختم می‌شود. در بالای آن، بخش دوم کوچک‌تر قرار دارد که مسیری برای سربازان مدافع باقی می‌گذارد و با دهانه‌های وسیع آن برای توپخانه که بعداً در دوران حکومت عثمانی مورد استفاده قرار گرفت، متمایز می‌شود.

باش طبیا پس از ناپدید شدن سایر قلعه‌ها، آخرین ارگ تاریخی باقی‌مانده در شهر محسوب می‌شود و مکانی بسیار مهم را اشغال کرده است که می‌تواند مورد بازدید گردشگران یا متخصصان باستان‌شناسی قرار گیرد.

با این حال، امروزه از آسیب‌های انباشته رنج می‌برد، پایه‌های آن در معرض آسیب‌های قابل توجهی قرار دارند زیرا به دلیل نزدیکی به رودخانه دجله، روی یک لایه سنگی مستعد فرسایش و انحلال قرار دارند و شکاف بزرگی در برج اصلی باعث جدا شدن آن از بقیه قسمت‌های ارگ و خم شدن آن به سمت رودخانه شده است.

همچنین در اثر عملیات نظامی پس از حمله آمریکا در سال ۲۰۰۳، کنترل داعش در سال ۲۰۱۴ و عملیات نظامی که با آزادسازی آن در سال ۲۰۱۷ همراه بود، آسیب‌های قابل توجهی دیده است.