صومعه مار متی

صومعه ارتدکس سریانی مار ماتایی در ارتفاع ۸۱۷ متری بالای کوه مقلب، که به کوه هزاران نیز معروف است، در استان شمالی نینوا، ۳۸ کیلومتری شمال شرقی موصل واقع شده است. این صومعه در لبه یک قله سنگی بلند قرار دارد که از دره به صورت معلق بین آسمان و زمین دیده می‌شود و ناظر را به تفکر دعوت می‌کند، در حالی که از تراس آن منظره‌ای پانوراما ۱۸۰ درجه‌ای از دشت وسیع نینوا باز می‌شود، گویی بر کسانی که در پایین هستند نظارت می‌کند.

این صومعه بزرگترین صومعه از نوع خود برای کلیسای ارتدکس سریانی در بین‌النهرین محسوب می‌شود. روایت‌ها حاکی از آن است که سنت ماتایی راهبی از منطقه دیاربکر در جنوب شرقی ترکیه بود که مجبور به فرار از آزار و اذیت امپراتور روم، جولیان، شد و در این کوه ساکن شد و صومعه را در سال ۳۶۳ میلادی، همان سالی که جولیان پس از نبرد سامرا علیه ایرانیان ساسانی درگذشت، تأسیس کرد.

در پایان قرن چهارم میلادی، این صومعه به اوج شکوفایی خود رسید و هزاران راهب را در خود جای داده بود، که گمان می‌رود به همین دلیل این کوه «کوه هزاران» نامگذاری شده باشد. سپس این صومعه به مقر مافریایی‌های شرق، رئیس کلیسای ارتدکس سریانی بین‌النهرین پس از عزیمتش از تکریت، تبدیل شد و پیوندهای تاریخی عمیقی با کلیسای مالانکارا در هند داشت.

این صومعه در طول تاریخ طولانی خود با آزمایش‌های سختی روبرو شد. در سال ۴۸۰ میلادی، آتش‌سوزی مهیبی بخش‌هایی از آن را ویران کرد، پیش از آنکه راهبان در پایان قرن پنجم بازگشتند و مرمت شد و نام آن در سال ۵۴۴ میلادی دوباره بر سر زبان‌ها افتاد. در سال ۱۱۷۱ میلادی به دلیل حملات همسایگان متروکه شد و فعالیت‌های آن در سال ۱۱۸۷ میلادی از سر گرفته شد. پس از سال ۱۲۶۰ میلادی، مورد هجوم مغول‌ها و تاتارها قرار گرفت. در اواخر قرن چهاردهم در زمان تیمور لنگ، به پناهگاهی برای جنایتکاران تبدیل شد و راهبان آن پراکنده شدند و بیش از صد و پنجاه سال متروکه و فراموش شدند تا اینکه پس از سال ۱۶۶۰ میلادی در دوران عثمانی دوباره شروع به درخشیدن کرد.

این صومعه در طول قرن‌ها به عنوان پناهگاه و مکانی برای مقاومت در برابر حملات در قرن‌های دوازدهم و چهاردهم عمل می‌کرد و در سال ۱۹۱۸ به پاتریارک سیمون پطرس بیست و دوم پناه داد که در طول نسل‌کشی آشوری-کلدانی، در زمانی که شصت هزار آشوری از ارومیه به بین‌النهرین آواره شدند، به آنجا پناه برد و در میان دیوارهای آن درگذشت. در طول حمله داعش در سال ۲۰۱۴، نیروهای آن در دره‌ای در چند کیلومتری صومعه متوقف شدند، در حالی که دیوارهای آن پذیرای روستاییان آواره از روستاهای اطراف بود.

مجموعه صومعه شامل چندین کلیسا است که برجسته‌ترین آنها کلیسای اصلی اختصاص داده شده به مار ماتای، در کنار نمازخانه‌هایی برای دعاهای نذری و حجره‌های زاهد که در خود کوه کنده شده‌اند، شاهد ایمان و زهد پدران اولیه هستند.

یک جامعه کوچک صومعه‌ای هنوز هم میراث این بنای باستانی را حفظ کرده و پذیرای زائرانی است که با همان شور و اشتیاقی که کوه بیش از شانزده قرن شناخته است، به آنجا می‌آیند.