کڵێسای ئەلتاهیرە

کەنیسەی دووگیانی بێگەرد (التاهیرە) دەکەوێتە دڵی شاری قەرەقۆش، یان بەخدیدە وەک خەڵکی سریانی پێی دەڵێن، ناوێک لە "بەیت خەداداد"ەوە وەرگیراوە، واتە ئەو شوێنەی خودا پێی بەخشیوە. ئەو شارە بە نزیکەی سی کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژهەڵاتی موسڵ و هەشتا کیلۆمەتر لە ڕۆژئاوای هەولێرەوە دوورە. پێش هێرشی داعش، قەرەقۆش گەورەترین شاری کاسۆلیکی سوریای بووە لە جیهاندا، کە لە نێوان چل بۆ حەفتا هەزار کەسی تێدا نیشتەجێ بووە، کە نزیکەی لەسەدا نەوەدیان کاسۆلیکی سوریان.

ڕەگ و ڕیشەی ئایینی مەسیحی لە قەرەقوش دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی سەدەی چوارەم یان سەرەتای سەدەی پێنجەمی زایینی. شارەکە سەرەتا نێستۆری بووە، پاشان بووە بە مۆنۆفیسایت لە دەوروبەری ساڵی ٦١٥ی زایینی. لە سەدەی یازدەهەم و دوانزەهەمدا زۆرێک لە مەسیحییەکانی خەڵکی تکریت کە بە ناچاری شارەکەیان بەجێدەهێڵن، پەنایان بۆ ئەوێ برد. لە ساڵی ١٧٤٣ لەلایەن هێزەکانی نادر شا گەمارۆ درا و تاڵانیان کرد و کڵێساکانی وێران کرد. لە کۆتایی سەدەی هەژدەهەمدا شارەکە گۆڕی بۆ ئایینی کاسۆلیکی.

کۆمپلێکسی ئەلتاهیرە لە دوو کڵێسا پێکهاتووە کە کۆن و نوێن. کەنیسەی نوێ کە لە ساڵی ١٩٣٢ دەستی پێکرد و بۆ ماوەی شانزە ساڵ بە زەحمەتی هەموو دانیشتوانی شارەکە بەردەوام بوو تا لە ساڵی ١٩٤٨ پیرۆزکرا، گەورەترین کەنیسەی کاسۆلیکی سورییە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. دوو تەلارساز مەسیحی خەڵکی نەینەوا پلانەکانیان دیزاین کردووە، و زیاتر لە سێ هەزار مەتر چوارگۆشە و درێژی 54 مەتر و پانی 24 مەتر دەگرێتەوە، نزیکەی چوار هەزار پەرستراو لەخۆدەگرێت.

پێکهاتووە لە سێ کۆلان کە لەسەر ٢٢ ستوونی شایستە لە مەڕمەڕی موسڵ وەستاون، ستوونی سەرەکی دەگاتە ١٥ مەتر، لە سەرەوەی قوبەیەکی سەرنجڕاکێش کە لە دوورەوە دیارە و تاجی خاچێکی لەسەرە. تاوەرە چوارگۆشەکەی زەنگەکەی هێمایەک بوو بۆ دانیشتوانی شارەکە، کاتژمێرێکی گەورەی لەسەر بوو کە خاچەکانی لە سەرووی چوار گۆشەکەیەوە بوو. سەبارەت بە کەنیسەی کۆنی ئەلتاهیرە کە پێدەچێت مێژووەکەی بۆ سەدەی سێزدەهەم بێت، پێکهاتووە لە سێ کۆلان و سێ قوربانگا کە ڕەهەندێکی کەمیان هەیە، چەندین جار نۆژەن کراوەتەوە، دیارترینیان لە ساڵی ١٧٤٥ دوای ئەوەی هێزەکانی نادر شا سووتاندیان، و تا ئێستاش فۆنتێکی کۆن و شەشگۆشەی نووسراوی تەعمیدکردنی پارێزراوە.

لە شەشی مانگی ئابی 2014، هەموو دانیشتووانی قەرەقۆش لە یەک شەودا لە دەستی داعش هەڵهاتن، کە بیست و چوار مانگ شارەکەیان داگیرکرد. لەو ماوەیەدا کەنیسەی ئەلتاهیرەی وەک ناوەندێکی فەرماندەیی و دامەزراوەی پرۆسێسکردنی چەک و مەیدانی تەقەکردن بەکاردەهێنا، کڵێساکەی بە تەواوی سووتاند، قوبە شایستە و دیوارە سپییەکانی بە ئاگر ڕەشکردەوە، هەموو پەیکەرەکانی ناوەوە و دەرەوەی لەناوبرد، کتێبە لیتۆرگییەکانی دڕاند و سووکایەتی لەسەر ستوونە مەڕمەڕییەکانی دەنووسی، حەوشەی پشتەوەی کردە گۆڕەپانێکی مەشقی تەقەکردن، بەجێهێشتنی فراوانی وێرانکاری.

دوای ئازادکردنی شارەکە لە ئۆکتۆبەری ٢٠١٦ و گەڕانەوەی وردە وردەی دانیشتووان لە نیسانی ٢٠١٧، کڵێسای ئەلتاهیرە پێگەی بەرزی ڕۆحی و کۆمەڵایەتی خۆی وەرگرتەوە. بۆتە یەکێک لە بەناوبانگترین کڵێساکانی نێو مەسیحییەکانی عێراق و ناسنامەیەکی پتەو بۆ شاری قەرەقۆش، دیارترین بەڵگەی ئەوەیە کە پاپا فرانسیس سەردانی کردووە لە کاتی گەشتە مێژووییەکەیدا بۆ عێراق، وەک شایەتحاڵی زیندوو ماوەتەوە بۆ باوەڕ و چەسپاوی گەلەکەی لەبەرامبەر هەموو ئەو شتانەی کە هەوڵی سڕینەوەی ناسنامە و مێژووی کۆنیان دا لە خاکی میزۆپۆتامیا.