دیری ڕەبان هۆرمزد

خانەقاکە بە یەکێک لە کۆنترین خانەقاکانی مەسیحی لە عێراق دادەنرێت، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٦٤٠ی زایینی، سەدەی حەوتەمی زایینی لە سەردەمی پاتریاک ئیشۆعیحبی دووەم، بە واتایەکی تر لە ساڵانی فەتحی ئیسلامیدا. خانەقاکە پێگەیەکی بەرچاوی لە کەنیسەی ڕۆژهەڵاتدا هەبوو، بەتایبەتی لە سەدەی دەیەم و یازدەهەمدا، کاتێک بووە ناوەندی کڵێسایەک کە بەرەو ڕۆژهەڵات درێژدەبێتەوە و ملیۆنان کەس لە فارس و ئاسیای ناوەڕاست و چین دەگرێتەوە. بە خانەقای دایکی خانەقا و میراتێکی شارستانی و مێژوویی کۆنی کڵێساکە دادەنرێت.

ئەم خانەقایە وەک مروارییەک دەردەکەوێت کە لەناو سندوقێکی زێڕینگەریدا دانراوە. پیرۆز مار میخا ئەل نوحدری سەدەی چوارەم پێشبینی لەو بارەیەوە کرد و بەراوردی کرد بە هەڵۆیەکی گەورە کە لە وێستگەیەکدا لە سەرووی فریشتەکانەوە هەڵدەفڕێت و لە درزەکانی چیای ئەلقوشدا هێلانە دەکات و نەوەیەکی ڕۆحی لەدایک دەکات و وتی هەموو ئەوانەی ناوەکەی بانگ دەکەن لە هەموو ئازار و نەخۆشییەک چاک دەبنەوە.

سەینت ڕەبان هۆرمیزد، دامەزرێنەری خانەقاکە، دەروێشێکی فارسی بووە لە ڕێگای زیارەت لە قودس، کاتێک لە موسڵ سێ دەروێشیان ناسی کە ڕێڕەوی گەشتەکەی بەرەو ڕۆژهەڵات گۆڕی، بووەتە دەروێشێک کە نزیکەی ٣٩ ساڵ ژیاوە، ٣٢ کەسیان لەناو خانەیەکی دەروێشدا ژیاوە.

پاشان گەشتەکەی بردییە دۆڵی چیای ئەلقوش، لەوێ لەگەڵ شاگردەکەی ئیبراهیم لە نزیک کانییەک نیشتەجێ بوون کە دواتر بە کانیاوی پیرۆز ناسرا، هەریەکەیان ئەشکەوتێکیان لە نزیک کانییەکە گرت. پێش ئەوەی ئیبراهیم بچێتە باتنایە بۆ ئەوەی خانەقای خۆی دروست بکات، هورمیزد بە تەنیا لەو شوێنەدا مایەوە. زۆری نەخایاند خەڵک بەدوای نیعمەت و چاکبوونەوەدا دەگەڕان و چەندین گەنج و دەروێش پەیوەندییان پێوە کرد، خانەقاکە لە دەروێشێکی سادەیەوە گەشەی کرد بۆ چەندین خانە تا بوو بە خانەقایەکی گەورەی فراوان کە سەد دەروێشی تێدابوو.

ڕەبان هورمیزد لە تەمەنی نەوەد ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە مەزارگەیەکی سادەدا بە خاک سپێردرا، دواتر بەهۆی بوومەلەرزەوە گواسترایەوە بۆ شوێنی ئێستای خانەقاکە. تا ئەمڕۆش بەدوای شەفاعەتەکەیدا دەگەڕێت.

خانەقای ڕابان هۆرمیزد بە هەڵواسراو لە لای لێوارێکی بەردینی بەرز لە بەرزایی ٨١٥ مەتر لە سەرووی چیای ئەلقوشەوە دانیشتووە، نزیکەی سێ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژهەڵاتی شاری ئەلقوش لە باکووری پارێزگای نەینەوا و دە کیلۆمەتر لە کەناری ڕۆژهەڵاتی ڕووباری دیجلە دوورە. لە دیوی باشووری خۆیەوە دەڕوانێتە ئاسۆی بیابانی دەشتی نەینەوا کە موسڵ بە دووری چل کیلۆمەتر دەردەکەوێت، لەکاتێکدا لە باکوورەوە پشت بە بارستەیەکی شاخاوی دەبەستێت لەسەر سنووری ئاشووری کۆن و بەدرێژایی سنوورە نێودەوڵەتییەکانی عێراق-تورک-ئێران.

شاخی دەوروبەری خانەقاکە بە تۆڕێکی فراوان داپۆشراوە کە نزیکەی چوار سەد خانەی دەروێشخانە و شوێنی نیشتەجێبوونی ئەشکەوتی تێدایە کە لە بەرددا هەڵکەندراوە، کە چلیان تا ئێستا وەستاون. دەروێشەکان خانەکانیان لە پێکهاتەیەکی شەش قاتی تەراسدا ڕێکخستبوو کە بە پلیکانە تا چل هەنگاو بەرز دەبووەوە، لە بەردەم هەر خانەیەکدا باخچەیەکی بچووکی هەبوو، لە ناوەوەیدا سەکۆیەکی بەرزکراوی گڵین کە وەک جێگایەک بەکاردەهێنرا، شوێنێکی تایبەت بۆ هەڵگرتنی کتێبە ڕۆحییەکان و هەندێکجاریش مێزێکی بەرد بۆ نووسین و خوێندنەوە. شاخێک کە دەروێشەکان تێیدا نیشتەجێن، نەک تەنها لەسەری بنیات بنرێت.

کۆمەڵگەی خانەقای ئێستا چەندین کڵێسا لەخۆدەگرێت، دیارترینیان هۆڵی سێیەمی پیرۆزە، گەورەترینیان لە ڕووبەردا بە پەنجەرەیەکی فراوان و پیرۆزگایەکی پیرۆزی شێوە هێلکەیی بە هێڵی لیتۆرگییەوە، هەروەها هۆڵی چوار ئینجیلیستەکە کە لە ساڵی ١٨٢٠ی زایینی دروستکراوە، هەروەها هۆڵی مار ئەنتۆنیۆس کە ڕەنگە بە یەکەم کەنیسە دادەنرێت کە لە خانەقاکەدا دامەزرابێت، جگە لە دەروێشخانەی ڕەبان هۆرمیزد — ئەشکەوتێکە نیوەی نەخشێنراوە و نیوەی بە بەرد و گچکە دروستکراوە.

خانەقاکە مەزارگەی ڕەبان هورمیزد لە شێوەی قوربانگایەکی بەردی نەخشێنراو و ڕەنگاوڕەنگدا هەیە کە لە سەرەوەی کەوانەیەکی بەردی لەسەرە و لەسەری نووسراوە: "لێرەدا باوکە شکۆمەندەکەمان، ڕووناکی درەوشاوەی ڕۆژهەڵات، ڕابان هۆرمیزدی سەرکەوتوو، لە سەدەی حەوتەمی مەسیحەوە وەستاوە". هەروەها گۆڕستانی پاتریاکەکانی تێدایە کە نۆ لوحی مەڕمەڕی تێدایە کە ژیانی نۆ باوکسالاری ماڵی باوکیان بەڵگە کردووە کە لە ساڵی ١٤٩٧ تا ١٨٠٤ کەنیسەی ڕۆژهەڵاتیان بەڕێوەبردووە.

مێژووی خانەقاکە پڕە لە تاقیکردنەوە کە بەسەر سێ قۆناغدا دابەشکراون: قۆناغی کۆن لە دامەزراندنیەوە لە سەدەی حەوتەمەوە تا لەناوچوونی مەغۆلەکان؛ سەردەمی پاتریارکەکانی ماڵی باوکمان لە ساڵی ١٤٩٧ تا ١٨٠٤؛ و ماوەی نوێبوونەوە کە لە ئابا گابرێل دامبۆوە دەست پێدەکات.

کوردانی هەکاری لە ساڵانی ٩٥٨ و ٩٦٤ و ٩٧٨ی زاینیدا هێرشی خوێناوییان دەستپێکرد کە بووە هۆی بڵاوبوونەوەی دەروێشەکان و لەناوبردنی زۆرێک لە خانەقاکان. پاشان تامرلان لە ساڵانی ١٣٩٣ و ١٤٠١ هێرشی کردە سەر بەغدا و موسڵ و تاڵانی بەسەر خانەقاکە هێنا و دەروێشەکانی بڵاوەپێکرد.

لە نۆی نیسانی ساڵی ١٥٥٣دا، خانەقاکە گرنگییەکی مێژوویی ناوازەی بەدەستهێنا کاتێک پاپا جولیۆسی سێیەم یۆهانان سولاقای ئابۆتی خانەقاکە وەک یەکەم پاتریارکی کلدانەکان دەستنیشانکرد، خانەقاکە دەکاتە شوێنی پاتریارکی کلدانەکان.

وێرانکەرترین هێرش لە مانگی نیسانی ساڵی ١٨٤٢دا بوو کاتێک ئیسماعیل پاشا شازادەی ئامادیە تاڵانی کرد و کتێبەکانی دڕاند و سووتێنران و دەروێشەکان بە دیل گیران و سەرۆک قەشە لە زینداندا گیانی لەدەستدا. لە ساڵی ١٨٥٠ کارەسات دووبارە بووەوە لەگەڵ لەدەستدانی زیاتر لە هەزار دەستنووسی بەنرخ کە بەهۆی لافاوەوە لە ساڵی ١٨٥١دا بردران. دوای ئەم کارەساتانە، پاتریاکی کلدانەکان جۆزێف ئاودۆی شەشەم خانەقای خانمی نوێی دروێنەی لە دەروازەکانی ئەلقوش لە ساڵی ١٨٥٨ دامەزراند، کە ئەمڕۆ یەکێک لە گرنگترین کتێبخانەکانی کلدانی تێدایە لەگەڵ ئەوەی لە ڕەبان ڕزگارکرابوو هۆرمیزد.

لە ساڵی ٢٠١٤ داعش چەند کیلۆمەترێک لە ئەلقوشەوە وەستابوو و دەسەڵاتدارانی کلدان ڕێوشوێنی پاراستنی پێویستیان بۆ خەڵک و میرات گرتەبەر، ئەو خانەقایەی بەرگەی مەغۆلەکان و تامرلانی گرتبوو خەریک نەبوو بکەوێت.

خانەقاکە بە شێوەیەکی ناوازە خاوەنی سێ سەد و شەست و پێنج دەرگایە، یەکێکیان بۆ هەر ڕۆژێکی ساڵ. هەموو ساڵێک لە دووەم یەکشەممەی دوای جەژنی ئیستەر، مەسیحییەکان دێنە خانەقاکە لە ئاهەنگێکدا کە بە زمانی سریانی بە "شیرە" (وریا) ناسراوە، نوێژ ئەنجام دەدەن و یادی مار هورمیزد دەکەنەوە، وەک ئەوەی ئەو دەروێشە فارسەی کە ڕێگەی خۆی بۆ قودس ونبوو، هێشتا پێشوازی لەو کەسانە دەکات کە دێن.