پەرستگای لالش

وشەی "لالش" لە زمانی کوردیدا بە واتای شوێنی پیرۆز دێت، یەکێک لە دەقە ئاینییە ئێزیدییەکانیش بە دەستەواژەی "لالش کار کانیات" ئاماژەی پێکردووە، بە واتای "و ئەو لالشی کردە بناغە"، وەک ئەوەی لە ئەفسانەی ئێزیدیدا بە یەکەم شوێن دادەنرێت کە فریشتەکان تێیدا نیشتەجێ بوون و خەمیری گەردوون کە خوای گەورە ئەو خاڵە دەستپێکەی کرد کە جیهان لێیەوە دروست بووە.

پەرستگاکە دەکەوێتە دۆڵێکی شاخاوی سیحراوی کە بە سێ شاخی چڕ و دارستانی دەورە دراوە بە ناوەکانی عەرەفات و حەزرەت و مەشت و کانیاوی ئاوی شیرین لە نێوانیاندایە، نزیکەی شەست کیلۆمەتر لە باکووری موسڵ و پەنجا کیلۆمەتر لە ڕۆژهەڵاتی دهۆکەوە دوورە، لە بەرزایی نزیکەی سێ هەزار مەتر لە ئاستی دەریاوە.

سەبارەت بە دێرینییەکەی بۆچوونەکان جیاوازن. لە کاتێکدا هەندێک شوێنپێی دەگەڕێننەوە بۆ سەدەی دووەم یان سێیەمی پێش زایین، هەندێکی تر پێیان وایە مێژووەکەی زیاتر لە شەش هەزار ساڵ درێژ دەبێتەوە. پەرستگای ڕەسەن وەک پێکهاتەیەک یەکێکە لەو ژوورانەی کە لە شاخەکەدا نەخشێنراوە و زەیتی زەیتون کە بە درێژایی مێژوو بۆ ڕووناککردنەوەی پەرستگاکە بەکارهاتووە تێیدا هەڵگیراوە. ئەم ژوورە مینبەرێکی تێدایە لە شێوەی کورسییەکی بەردی نەخشێنراو کە لە سەروویەوە تەختی میترا و ئەڵقەکەیە، لە تەنیشتەوە میحرابێک لە بەردەکەدا هەڵکەندراوە کە ڕووی لە باشوورە، هەروەها فۆرم و هێما کۆنەکان لەسەر دیوارەکان نەخشێنراون چاوەڕێی کەسێک دەکەن تا نهێنییەکانیان بکاتەوە.

پەرستگای سەرەتایی و تاکە پەرستگای ئایینی ئێزیدییە لە عێراق و جیهاندا و پیرۆزترین شوێنی سەر زەوییە بۆ ئەوان، نوێنەرایەتی ئاماژەی مەعنەوی باڵایان دەکات.

ئێزدییەکان لە تەمەنی خۆیاندا یەکجار لە سەفەرێکدا کە حەوت ڕۆژ دەخایەنێت، زیارەتێکی بۆ دەکەن، لە کاتێکدا ئێزیدییەکانی دانیشتووی ناوچەکە لە وەرزی پایزدا لە بیست و سێی ئەیلولەوە تا یەکەمی ئۆکتۆبەر ساڵانە زیارەتێکی بۆ دەکەن.

پەرستگاکە بە شێوازێکی تەلارسازی دەگمەن جیا دەکرێتەوە کە تیایدا قوبە شێوە مەخرەجییەکان دەردەکەون، کە حەوت هێڵی نەخشێنراوی تێدایە کە پێیان دەوترێت "زونوج" یان تارەکانی تیشکی خۆر، کە هێمای حەوت فریشتەی پیرۆزە، لە یەک خاڵدا لە لوتکەدا کۆدەبنەوە وەک ئاماژەیەک بۆ یەکیەتی خودا. لەوانەیە لە دوانزە دێڕ پێک بێت کە ئاماژە بە مانگەکانی ساڵ بکات، بە هۆی پێگەی پیرۆزی لە ئایینی ئێزیدیدا ڕوو لە خۆر بێت و تاجی هیلالێکی زێڕینیان لەسەر دابنرێت وەک هێمایەکی پیرۆز.

قوبە لەسەر بنەمایەکی چوارگۆشە یان چوارگۆشە وەستاوە کە هێمای چوار ئاراستە و چوار توخمەکەیە، (هەوا، ئاو، ئاگر، و زەوی)، لە سەرەوەیدا هەشتگۆشەیەک هەیە کە ناوەندەکەی بە بازنەیەک یان چەند بازنەیەک کە ئاماژە بە دەوری گەردوون و دیسکی خۆری پیرۆز دەکات.

لەبەردەم دەرگای سەرەکیدا ئیوانێکی پان هەیە کە بە بەردی هالان قیرتاو کراوە، لە ناوەڕاستیدا حەوت ستوونی بەردی لیمۆیە کە هەریەکەیان بەرزییان پێنج مەتر دەبێت، هەر ستوونێک هێمای یەکێکە لە حەوت فریشتەکە.

لە هەردوو دیوی شوێنەکەدا شوێنەکانی "فەتایل" دابەشکراون، چراکان هەموو چوارشەممەیەک داگیرسێنراون، کە ڕۆژی پیرۆزە بۆ ئێزیدییەکان. پارێزەری پەرستگاکە ڕۆژانە پێش خۆرئاوابوون ٣٦٥ چرا داگیرسێنێت بۆ ئەوەی ڕووناکی خۆر بگەڕێنێتەوە بۆ پەرستگاکە، بەپێی فەلسەفەی ئێزیدی کە پێی وایە ڕووناکی خۆر ڕووناکی خودایە.

پەرستگاکە گۆڕی شێخ ئادی کوڕی موسافیر ئەلهەکاری تێدایە، چاکسازیخوازی سەرەکی ئایینی ئایینی ئێزیدی کە پاشەکشەی بۆ ئەم دۆڵە کرد و چەندین بنەمای نوێی لە ئایینەکەدا دامەزراند. لەناو ئەودا کانییەکی ئاو هەیە کە دەڕژێتە ناو کەناڵێکی سەرەکی لەناو ئەشکەوتێکی قووڵدا کە بە حەوت هەنگاو دابەزیوە. لە بەرزترین خاڵی شوێنەکەدا کۆنترین شوێنی پەرستگاکە هەیە کە بە "خانە دێه ئانا" ناسراوە، ماڵی پەرداخەکان، کە نەوتی تێدا هەڵگیراوە، لەگەڵ هەندێک لە چراکانی هێشتا وەستاون کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە سێ سەد ساڵ پێش ئێستا.