خان ئەلشەیلان

خان ئەلشەیلان لە کۆتایی سەردەمی عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٩٩ی زایینی لەسەر شەقامی ئەلخورنەق لە دڵی نەجەف ئەلئەشرەفی کۆن دروستکراوە، بە تایبەتی لە گەڕەکی ئەلبوراق لە کۆتایی لێواری ڕۆژهەڵاتی. لەلایەن حەج موعین، بازرگانێکی ئاوەدان، وەک میوانخانەیەک بۆ شوێنی میوانانی فەرماندەی ئیمانداران (درودی خوای لەسەر بێت) دروستکراوە، پێش ئەوەی دەوڵەتی عوسمانی دەستی بەسەردا بگرێت و بیکاتە ئیدارەیەک بۆ بەڕێوەبردنی نەجەف. پاشان لە نێوان ساڵانی ١٩١٥ بۆ ١٩١٧ وەک بارەگای حکومەتی ناوخۆیی شارەکە بەکارهێنرا.

دوای سەرهەڵدانی شۆڕشی ١٩٢٠ لە سیی حوزەیرانی ١٩٢٠، خان بوو بە ناوەندێکی دەستبەسەرکردنی زیندانیانی بەریتانیا کە کەوتنە دەستی شۆڕشگێڕانەوە، ئەمەش وایکرد کە ببێتە یەکێک لە شایەتحاڵە مێژووییە هەرە دیارەکانی ئەو داستانە نیشتمانییە گەورەیەی کە عێراقی لەدەست داگیرکاریی بەریتانیا ڕزگارکرد.

خان، لەسەر زەوییەک دروستکراوە کە ڕووبەری ١٥٠٠ مەتر چوارگۆشەیە، پێکهاتووە لە ژێرزەمینێک و دوو نهۆمی سەرەوە کە چەندین ژووری بەیەکەوە گرێدراوی تێدایە کە پێشتر ئیوانە کەوانەییەکانیان بە شێوازێکی تەلارسازی جوان دروستکراون. دیوارەکانی نەخشێنراو و ڕازاندنەوەی ئیسلامی لەسەرە، سەقفەکانیش لە شێوەی کەوانە خشتییەکان دروستکراون. کۆی بەرزی بیناکە ١٢ مەتر دەبێت.

خان وەک مۆزەخانەی میرات بۆ شۆڕشی ١٩٢٠ و میراتی شاری نەجەف ئەلئەشرەف نۆژەن کراوەتەوە. کۆمەڵە میراتییە جۆراوجۆرەکانی چەک و زێڕینگەریی و کەلوپەلی ناوماڵی مسی تێدایە، هۆڵێکی پانۆرامای تایبەتی تێدایە کە شەڕی شۆڕشی ساڵی ١٩٢٠ بەرجەستە دەکات. نهۆمی یەکەمی تایبەتە بە میراتی نەجەف و نهۆمی دووەمیشی تایبەتە بە بەڵگەنامە گرنگەکانی پەیوەست بە شۆڕشی ١٩٢٠.

ئەم شوێنەوارە نەک تەنها لە نەجەف، بەڵکو لە عێراق و جیهانی عەرەبی و ئیسلامیدا بە یەکێک لە دامەزراوە گرنگەکان دادەنرێت، بەهۆی ئەو ڕووداوە گرنگانەی کە شاهیدی بووە.