مسجد الخلفا

مسجد الخلفا (مسجد خلفا) یکی از مساجد باستانی و میراثی بغداد است که توسط خلیفه المکتفی بالله عباسی بین سال‌های (۲۸۹-۲۹۵ هجری قمری / ۹۰۲-۹۰۸ میلادی) به عنوان مسجد جماعت برای نماز جمعه در شرق کاخ حسنی ساخته شد. این مسجد در ابتدا با نام مسجد کاخ شناخته می‌شد، سپس مسجد خلیفه نامیده شد و در دوره اخیر به مسجد خلفا تغییر نام داد.

در سال ۴۷۹ هجری قمری / ۱۰۸۶ میلادی، در ماه ربیع الآخر، مناره‌ای برای این مسجد ساخته شد. به نظر می‌رسد که ساخت مناره کمی بعد از ساخت مسجد انجام شده است، یا اذان از مناره دیگری که فرو ریخته بود، بلند شده و این مناره به جای آن ساخته شده است، زیرا بعید است که این مسجد بیش از یک قرن بدون مناره باقی مانده باشد، به خصوص که این مسجد، مسجد خلیفه حاکم و مسجد اصلی دولت عباسی در بغداد بوده است.

در سال ۶۷۰ هجری قمری/۱۲۷۱ میلادی، مناره فرو ریخت و مسجد ویران شد. کتاب «الحوادث الجامعه» اشاره می‌کند که علاءالدین جوینی (رئیس دفتر در زمان سلطنت اباقا بن هولاکو ایلخانی) دستور بازسازی مناره را داد که در ماه شعبان تکمیل شد، سپس در ماه رمضان پس از پایان نماز تراویح مردم، مناره فرو ریخت و به هیچ یک از کسانی که در هنگام نماز در مسجد بودند، آسیبی نرسید.

در سال ۶۷۸ هجری قمری/۱۲۷۹ میلادی، مناره دوباره بازسازی شد.

بسیاری از مسافران از جمله ابن بطوطه در سفر خود به بغداد در سال ۷۲۷ هجری قمری/۱۳۲۷ میلادی، از این مسجد نام برده‌اند. نیبور، جهانگرد آلمانی که در قرن هجدهم از عراق بازدید کرده بود، نیز از آن یاد کرده و گفته است که در نزدیکی مناره سوق الغزل (بازار نخ) بخش‌های مختلفی از دیوار قدیمی مسجد و بقایای دو ورودی زیبا را دیده است که یکی از آنها با نوشته‌های تزئینی تزئین شده است.

بین سال‌های (۱۱۹۳-۱۱۹۶ هجری قمری)/(۱۷۷۹-۱۸۰۲ میلادی)، حاکم سلیمان پاشا کبیر، مسجد را بازسازی کرد و مسجدی جامع در غرب مناره به نام مسجد سوق الغزل ساخت که تا سال ۱۹۵۷ پابرجا ماند، تا اینکه برای افتتاح خیابان ملکه علیا که بعدها به خیابان جمهوری تغییر نام داد و از بازار شورجه عبور می‌کند، تخریب شد.

حاکم سلیمان پاشا کبیر همچنین در مسجد، مدرسه‌ای علمی برای تدریس علوم عقلی و نقلی تأسیس کرد که در آن علما و بزرگان بغداد، از جمله شیخ یحیی الوطری و شیخ عبدالله الموصلی و سپس پسرش محمد افندی الموصلی، تدریس می‌کردند. این مدرسه بعداً تخریب شد و ویژگی‌های آن با ساخت و افتتاح خیابان جمهوری از بین رفت.

مسجد قصر یا مسجد خلیفه یکی از سه مسجد بزرگ بغداد (دو مسجد دیگر مسجد المنصور و مسجد الرصافه) محسوب می‌شد و نماز جمعه در چهار قرن آخر خلافت عباسی در آنجا و جاهای دیگر برگزار می‌شد.

این مسجد رسمی دولت عباسی بود که در آن مراسم انتصاب قضات خوانده می‌شد، مراسم تشییع جنازه بزرگان و علما برگزار می‌شد و حلقه‌های علمی برای فقها، محدثان و مناظره‌کنندگان تشکیل می‌شد. در حیاط آن، زندگی اجتماعی و تجاری مردم بغداد رونق داشت.

محمود شکری آلوسی، محقق، در کتاب خود (تاریخ مساجد بغداد و بناهای آنها) اشاره می‌کند که این مسجد در زمان خلافت المهدی، خلیفه عباسی، در سال ۱۵۹ هجری قمری تأسیس شده است، که با واقعیت و تاریخ در تضاد است، زیرا خلیفه المهدی در واقع مسجدی را که به عنوان مسجد الرصافه واقع در جنوب قبرستان ابوحنیفه النعمان (قبرستان الخیزران) شناخته می‌شود، تأسیس کرد و توسعه شهری به این منطقه که مسجد کاخ در دوران المهدی ساخته شده است، نرسیده بود.

این مناره بلندترین مناره‌ای است که می‌توان بغداد را از بالای آن دید. ارتفاع آن سی و پنج متر بود و در حال حاضر بیست و شش متر است. این بنا بیانگر شکوه ساخت کاخ خلافت عباسی است و به دلیل تقسیم زمین مسجد و ایجاد یک بازار نخ در یکی از اضلاع شرقی آن، مناره سوق الغزل نامیده شد.

این مناره با مهندسی معماری نادر خود متمایز است، شامل دو راه پله که به حوض مناره می‌رسند و به هم نمی‌رسند، دو در در پایین و دو در دیگر در بالای مناره.

این مناره در حال حاضر به دلیل نشت آب‌های زیرزمینی به زیر پایه آن به سمت شرق کج شده است.

در پایین مناره چهار لایه مقرنس (تزئینات استالاکتیتی) وجود دارد که پایه مناره را که شامل دوازده بخش است، نگه می‌دارند و پنج لایه مقرنس بر روی آن قرار دارد که زیبایی آن را برجسته می‌کند.

در سال ۱۹۶۱، اداره اوقاف عراق به معمار محمد صالح مکیه مأموریت داد تا مسجد خلفا در بغداد را مطابق با معماری دوران عباسی طراحی و بازسازی کند.

محمد مکیه طرح مسجد خود را بر اساس معماری اسلامی دوران عباسیان بنا نهاد، اما ضمن حفظ مناره باستانی مسجد، شکل معماری فعلی آن را حفظ کرد.

محمد مکیه ساختمان مناره را با طرح مسجد مدرن ادغام کرد تا مسجد طوری به نظر برسد که گویی قبلاً هرگز تخریب نشده است.

ساختمان مسجد خلفا مدرن شامل یک محراب هشت ضلعی است که بر فراز آن گنبدی با خوشنویسی عربی کوفی تزئین شده است. ارتفاع گنبد علاوه بر ارتفاع اولیه ساختمان که حدود ۱۴ متر است، تقریباً هفت متر است. همچنین سه طاق وجود دارد که به نمازخانه منتهی می‌شوند و سطح بیرونی گنبد به رنگ زرد گندمی رنگ‌آمیزی شده است تا با رنگ مناره مطابقت داشته باشد، علاوه بر این، تالار محراب را با رنگ‌های زرد تدریجی که به شکل‌های هندسی مختلف چیده شده‌اند، پوشانده است.

ساخت مسجد مدرن در سال ۱۹۶۴ به پایان رسید و پس از بازسازی، مسجد در ۶ ژوئن ۱۹۶۶ برای نماز جمعه افتتاح شد.

پس از حمله به عراق در سال ۲۰۰۳، کجی مناره به سمت شرق مورد توجه قرار گرفت. به دلیل عدم نگهداری مناره مسجد، اداره اوقاف اهل سنت عراق، اداره مهندسی را موظف کرد تا با توافق با یونسکو، کارهای نگهداری از مسجد را انجام دهد تا ارزش باستانی آن حفظ شود.

از جمله علمایی که در مسجد سمت امام و واعظ را بر عهده داشتند، شیخ جلال الدین الحنفی بود که چندین دهه امام مسجد بود و به نگهداری و حفظ مسجد کمک کرد. او در طبقه دوم محراب، کتابخانه عظیمی را قرار داد که شامل کتاب‌ها و نسخه‌های خطی در زمینه‌های حقوق، ادبیات، فقه و شریعت بود. این کتابخانه به هشت گوشه تقسیم شده است که هر کدام شامل پنج کابینت چوبی است.

در اطراف مسجد، نرده آهنی زیبایی وجود دارد که شاهکاری از هنر و خلاقیت در این زمینه محسوب می‌شود. شیخ جلال الدین الحنفی از استاد آهنگران بغداد، حاج عبدالامیر الحداد، درخواست کرد تا نرده‌ای درخور این مسجد بسازد. استاد آهنگر این نرده را در سال ۱۹۶۴ تکمیل کرد و با خط دیوانی تزئین نمود.

نکته قابل توجه این است که عبدالامیر الحداد آهنگر بی‌سواد بود و نمی‌توانست بخواند یا بنویسد. بازدیدکنندگان از این مسجد می‌توانند با چشمان خود میزان خلاقیت این آهنگر را در شکل دادن به آهن به این شکل باشکوه که در هیچ مسجدی در جهان اسلام نظیر ندارد، ببینند.