طاق الکسرا یا ایوان المدائن

طاق تیسفون (طاق خسرو یا طاق کسری) (به فارسی: ایوان الخسرو) بنای تاریخی باقی‌مانده از یکی از کاخ‌های خسرو انوشیروان است که در جنوب بغداد، در محل شهر تیسفون واقع شده است که در منطقه مدائن واقع شده و از نظر اداری متعلق به استان بغداد است.

مدائن یک شهر باستانی عراقی است که قبل از میلاد توسط یونانیان ساخته شد، سپس توسط ایرانیان به ارث رسید و تا زمانی که بغداد در قرن هشتم میلادی جایگزین آن شد، مرکز اصلی کشور باقی ماند. این شهر پایتخت ساسانیان و اشکانیان بود.

ساخت طاق خسرو در زمان سلطنت خسرو اول، معروف به انوشیروان (روح جاودان)، پس از لشکرکشی نظامی او علیه بیزانس در سال ۵۴۰ میلادی آغاز شد. خسرو اول بین سال‌های ۵۳۱ تا ۵۷۹ میلادی بر امپراتوری ساسانی حکومت کرد و پس از پدرش قباد اول بر تخت سلطنت نشست. در دوران سلطنت او، پایه‌های شهرها و کاخ‌های متعددی بنا نهاده شد، پل‌ها و سدهایی ساخته شد، هنرها و علوم در ایران شکوفا شدند، امپراتوری ساسانی به اوج شکوه خود رسید و او یکی از محبوب‌ترین امپراتوران در فرهنگ و ادبیات ایران بود.

طاق از دو بخش اصلی تشکیل شده است: خود ساختمان و طاق عظیم مجاور. طاق تقریباً ۳۷ متر ارتفاع و ۲۶ متر عرض دارد، در حالی که ارتفاع کل طاق به حدود ۵۰ متر می‌رسد و یکی از بزرگترین بناهای نوع خود در آن دوران محسوب می‌شود. اتاق تخت، که گمان می‌رود در زیر یا پشت طاق قرار داشته باشد، به بیش از ۳۰ متر ارتفاع، ۲۴ متر عرض و ۸۴ متر طول رسیده است.

مسلمانان در سال ۶۳۷ میلادی کنترل طاق خسرو را به دست گرفتند و در آن زمان به مسجد تبدیل شد.

اقامتگاه پادشاه در ایران به عنوان «کاخ سفید» شناخته می‌شد و در مرکز آن «طاق خسرو» قرار داشت که به عنوان تالار تخت پادشاه مورد استفاده قرار می‌گرفت. دیوارهای آن با نقاشی‌هایی تزئین شده بود که نبرد انطاکیه بین ایرانیان و رومیان را به تصویر می‌کشید. بسیاری از شاعران فارسی‌زبان طاق خسرو را توصیف کرده و از شکوه آن در اشعار خود الهام گرفته‌اند.

ابن جوزی اشاره می‌کند که طاق خسرو توسط شاپور دوم بن هرمز، معروف به ذوالاکتاف (از شانه‌ها)، که در سال ۳۷۰ میلادی درگذشت، ساخته شده است. در مقدمه ابن خلدون، روایتی از تلاش برای تخریب طاق وجود دارد، زمانی که خلیفه عباسی ابوجعفر المنصور تصمیم به ساخت بغداد گرفت و می‌خواست آن را تخریب کند. او با خالد بن یحیی مشورت کرد که به او گفت: «ای امیر مؤمنان، این کار را نکن و آن را به عنوان گواهی بر پادشاهی بزرگ اجدادت که قدرت را از مردم آن عمارت غصب کردند، پابرجا بگذار.» المنصور او را به تعصب نسبت به ایرانیان متهم کرد و گفت: «به خدا قسم، آن را ویران خواهم کرد.» و شروع به تخریب آن کرد، کارگران را جمع کرد، تیشه برداشت، آن را با آتش گرم کرد و سرکه روی آن ریخت. وقتی پس از همه این کارها ناتوان شد و از بی‌آبرویی ترسید، خالد بن یحیی را فراخواند تا دوباره در مورد کنار گذاشتن تخریب با او مشورت کند. او گفت: «ای امیرالمؤمنین، این کار را نکن و کاری را که شروع کرده‌ای ادامه بده، مبادا گفته شود: امیرالمؤمنین و پادشاه عرب نتوانسته‌اند سازه‌ای را که ایرانیان ساخته‌اند، ویران کنند.» المنصور نیت او را فهمید و تخریب طاق را متوقف کرد.

در سال ۱۸۸۸، سیل حدود یک سوم ساختمان را ویران کرد. سپس در دوران صدام حسین در دهه ۱۹۸۰ تلاشی برای بازسازی آن انجام شد، اما این تلاش به پایان نرسید و کار ساخت و ساز در سال ۱۹۹۱ در طول جنگ خلیج فارس متوقف شد. در حال حاضر، دانشگاه شیکاگو با دولت عراق برای بازسازی طاق به عنوان بخشی از آنچه به عنوان «پروژه دیاله» شناخته می‌شود، همکاری می‌کند. این بنای تاریخی بزرگترین تالار طاق خسرو را نشان می‌دهد، تالاری که با آجر به شکل طاق عظیمی مسقف شده و بدون استفاده از تکیه‌گاه یا هر نوع تقویت‌کننده‌ای ساخته شده است.