خیابان المتنبی

کافه الشبندر

کافه الشبندر یکی از معروف‌ترین کافه‌های قدیمی بغداد است. ساختمان این کافه قبلاً «مطبعه الشبندر» بود که در سال ۱۹۰۷ تأسیس شد و متعلق به موسی الشبندر بود که در دوران سلطنت در سال ۱۹۴۱ در دولت رشید علی گیلانی به عنوان وزیر امور خارجه منصوب شد. اکنون به یکی از باشگاه‌های اجتماعی مهم در بغداد تبدیل شده و یکی از مکان‌های مهم فرهنگی در عراق محسوب می‌شود، جایی که بحث‌هایی در مورد فرهنگ، هنر، شعر و سیاست در آن صورت می‌گیرد. مردم عادی، بازرگانان، کارمندان و نویسندگان به آنجا رفت و آمد دارند و سیاستمداران و روشنفکران عراقی نیز در آنجا جمع می‌شدند. این کافه با سبک معماری اصیل بغدادی خود که از آجر و گچ ساخته شده است، متمایز است و مبلمان چوبی قدیمی و سماورهای چای سنتی خود را حفظ کرده است. دیوارهای آن با عکس‌های تاریخی از چهره‌های برجسته‌ای مانند ملک فیصل اول، خلیل پاشا و ام کلثوم مزین شده است و آن را به موزه‌ای زنده از خاطرات بغداد تبدیل کرده است. در مارس ۲۰۰۷، این کافه مورد بمب‌گذاری تروریستی قرار گرفت که منجر به کشته شدن بیش از ۱۰۰ نفر، از جمله چهار پسر صاحب کافه، حاجی محمد الخشالی، و نوه‌اش شد. با وجود این فاجعه، کافه با حمایت دولت و جامعه بازسازی شد و به افتخار قربانیان، عنوان «کافه شهدا» به آن داده شد.

مجسمه المتنبی

مجسمه المتنبی در سال ۲۰۰۹ توسط سعد الربیعی، مجسمه‌ساز عراقی، به عنوان بخشی از پروژه بازسازی خیابان المتنبی پس از بمب‌گذاری تروریستی که در سال ۲۰۰۷ آن را هدف قرار داد، ساخته شد. امروزه، این مجسمه در قلب خیابان به عنوان نمادی از فرهنگ عرب و نقطه عطفی برجسته در حافظه ادبی بغداد قرار دارد. ابو الطیب المتنبی (۳۰۳–۳۵۴ هجری قمری / ۹۱۵–۹۶۵ میلادی) او یکی از بزرگترین شاعران عرب در تمام دوران محسوب می‌شود، چنان مورد احترام است که به دلیل قدرت، عمق و تأثیر استعداد شاعرانه‌اش، «شاعر اعراب» و «کسی که جهان را پر کرد و مردم را به خود مشغول داشت» نامیده می‌شد. او در سال ۹۱۵ میلادی متولد شد و استعداد شاعری او خیلی زود آشکار شد؛ او در سن نه سالگی شعر سرود. او به خاطر هوش، تیزبینی و پشتکارش شناخته می‌شد. متنبی شاعری خردمند، پرکار و نوآور بود که به خاطر کلمات قصار، کلمات قصار و معانی بدیعش شناخته می‌شود. میراث شعری او حدود ۳۲۶ شعر است که به وضوح زندگی سیاسی و اجتماعی قرن چهارم اسلامی را به تصویر می‌کشد. شعر او با عبارات قدرتمند، زبان فصیح و تخیل غنی‌اش متمایز است. او تأثیر استثنایی بر ادبیات عرب گذاشت و به عنوان یکی از بزرگترین افتخارات شعر عرب شناخته می‌شود. متنبی در دورانی آشفته بزرگ شد که با تجزیه دولت عباسی و ظهور امیرنشین‌ها و امارت‌های رقیب در بحبوحه درگیری‌ها، جنگ‌ها و تهاجم‌ها مشخص می‌شد. شاعران آن زمان اغلب بین دربار شاهزادگان در رفت و آمد بودند، ستایش می‌کردند و در زندگی فکری و سیاسی شرکت می‌کردند. در این دنیای ناپایدار، استعداد متنبی بالغ شد و جاه‌طلبی او شکل گرفت و او پربارترین سال‌های خود را در دربار سیف الدوله حمدانی در حلب گذراند. آشفتگی دوران او در شعر او منعکس شده بود؛ او درباره نبردها، جاه‌طلبی، خرد، فلسفه زندگی، طبیعت انسان و ویژگی‌های روح انسان می‌نوشت. اشعار او بیانگر غرور به خود و هویت عربی، تسلط بر سبک و قدرت تخیل بود، تا جایی که آثار او به عنوان یک سند تاریخی از یک دوره کامل در نظر گرفته می‌شود. المتنبی به شدت دبا بن یزید اسدی را هجو می‌کرد، که باعث شد قبیله دبا نسبت به او خصومت بورزند. در راه بازگشت به کوفه، فاتک بن ابی جهل اسدی (دایی دبا) و گروهش در نزدیکی النعمانیه، نزدیک دیر العقول در جنوب غربی بغداد، او را متوقف کردند. درگیری آغاز شد و المتنبی، پسرش محمد و خدمتکارش مفلح همگی کشته شدند.

بازار کتاب جمعه

هر جمعه، کتاب‌فروشان خیابان المتنبی بساط خود را در کوچه و پیاده‌رو پهن می‌کنند و خوانندگان، شاعران و مجموعه‌داران برای گشت و گذار، چانه زدن و صحبت به آنجا هجوم می‌آورند. این آیین زنده فرهنگ ادبی بغداد است، روح شهری که به «خواندن» شهره است.

خیابان المتنبی از اینجا شروع می‌شود

در ۵ مارس ۲۰۰۷، یک بمب خودرویی این خیابان کتاب‌فروشان را درنوردید و بیش از ۲۶ نفر را کشت و مغازه‌های تاریخی آن را ویران کرد. این جنایت الهام‌بخش ائتلاف بین‌المللی «خیابان المتنبی از اینجا شروع می‌شود» متشکل از هنرمندان و نویسندگان شد و این خیابان بازسازی‌شده اکنون آن خاطره‌ی جسورانه را در کنار کتاب‌هایش به دوش می‌کشد.