مجسمه خضر الیاس یا سنت جورج

در کرانه‌های رود دجله، نزدیک حرم خضر الیاس در بغداد، یک مجسمه سرامیکی زیبا به شکل شمع قرار دارد.

این مجسمه توسط هنرمند عراقی، سعد شاکر، یکی از برجسته‌ترین سرامیک‌کاران این کشور، طراحی و در سال ۱۹۸۰ تکمیل شد تا صحنه‌ای عمیقاً آشنا در خاطره عمومی بغداد را به تصویر بکشد، زمانی که مردم هنگام غروب آفتاب شمع روشن می‌کردند و آنها را به رودخانه می‌انداختند، به امید اینکه آرزوها و دعاهایشان برآورده شود. با گذشت زمان، این مجسمه به نمادی بصری از آیینی تبدیل شد که فراتر از ادیان و فرقه‌ها است، جایی که زیبایی نفسانی با اشتیاق معنوی روبرو می‌شود.

این مجسمه نمادگرایی خود را از ارتباط عمیقش با شخصیت خضر، «بنده صالح» ذکر شده در قرآن در سوره کهف (آیات ۶۵ تا ۸۲) می‌گیرد، که حضرت موسی در طول سفر خود در جستجوی دانش با او روبرو شد. آنها با هم شاهد مجموعه‌ای از وقایع مرموز بودند که حکمت آنها تنها در پایان آشکار شد، مانند غرق کردن کشتی، کشتن یک پسر و تعمیر دیوار پس از توضیح خضر در مورد اعمالش. این امر، خضر را در آگاهی اسلامی به شخصیتی احاطه شده در هاله ای از رمز و راز و دانش الهی تبدیل کرد. او به صراحت پیامبر نامیده نشده است، بلکه فقط به عنوان «بنده ای از بندگان ما که از جانب خود به او رحمت عطا کرده و از جانب خود دانش آموخته ایم» توصیف شده است.

از این رو، او جایگاه ویژه ای در اندیشه صوفیان به دست آورد، جایی که اغلب به عنوان «قدیسی زنده» در نظر گرفته می شود که از نظر معنوی در زندگی جویندگان حضور دارد و هنوز هم از طریق آیین های مردمی مورد توسل و تجلیل قرار می گیرد.

در عراق، جشن خضر الیاس وجود دارد که سالانه در ماه فوریه برگزار می شود و اخیراً در فهرست میراث فرهنگی ناملموس قرار گرفته است. در طول این جشن، شمع ها روشن می شوند و درست مانند آیین قدیمی به دجله انداخته می شوند، آرزوها گفته می شود و مردم گرد یاد خضر جمع می شوند. این جشن رابطه بین مردم، آب و دعا را در یک زمینه عاطفی و جمعی که ایمان و نوستالژی را در هم می آمیزد، تغییر شکل می دهد.

در باور مسیحیان، شخصیت سنت جورج (مار جرجیس) نیز برجسته است، یک سرباز رومی از قرن سوم یا چهارم میلادی، که به خاطر ایمان تزلزل‌ناپذیرش با وجود آزار و اذیت شناخته می‌شود. او در لیدا، فلسطین، به شهادت رسید و مورد احترام مسیحیان در سراسر شرق و غرب است. نام او با افسانه معروف «سنت جورج و اژدها» مرتبط است، جایی که او به عنوان قهرمانی که شر را شکست می‌دهد و یک شاهزاده خانم یا مردم را نجات می‌دهد، به تصویر کشیده می‌شود. او به نمادی از قدیس شفاعت‌کننده و جنگجوی معنوی تبدیل شد.

کلیساهای زیادی به نام او در عراق و شام وجود دارد و در 23 آوریل از او تجلیل می‌شود. با وجود ریشه‌های متفاوت، نمادگرایی او با نمادگرایی الخضر در آگاهی عمومی مناطقی مانند عراق و شام ادغام شده است، جایی که زیارتگاه‌های منسوب به «الخضر» گاهی زیارتگاه‌های «سنت جورج» نیز محسوب می‌شوند. هر دو شخصیت مضامین کمک معجزه‌آسا، پیروزی و شفاعت را به اشتراک می‌گذارند.

در نظام اعتقادی یزیدی، خضر الیاس از جایگاه معنوی ویژه‌ای برخوردار است. او تحت عنوان «جشن خضر الیاس» جشن گرفته می‌شود که طبق تقویم شرقی در اولین پنجشنبه فوریه قرار دارد. قبل از آن سه روز روزه گرفته می‌شود. از جمله آداب و رسوم این جشن می‌توان به نوشیدن آب در شب قبل از جشن به امید دیدن نشانه‌های سرنوشت در خواب، و آماده کردن آرد برشته و گذاشتن آن در مکانی آرام در شب به امید دیدار خضر الیاس و به جا گذاشتن «نشانی» از خود، اشاره کرد.

ایزدی‌ها او را یک پیام‌آور یا پیامبر می‌دانند. آنها به تناسخ ارواح اعتقاد دارند و روح او را با یکی از مقدسین خود به نام پیر لبنا مرتبط می‌دانند. روزه گرفتن برای او از واجبات طریقت ایزدی است و او را نمادی از نزدیکی به خدا و تطهیر از نفس و امیال می‌دانند.

بنابراین، این مجسمه کوچک در نزدیکی حرم خضر الیاس به عنوان دروازه‌ای به سوی یک رؤیای بزرگ عمل می‌کند که در آن نمادهای مذهبی، هنری و اسطوره‌ای با هم تلاقی می‌کنند. اینجا، خضر و سنت جورج به هم می‌رسند، دعا با افسانه در هم می‌آمیزد و آیین‌های مشترک همچنان مسلمانان، مسیحیان و ایزدی‌ها را در صحنه‌ای زنده از حافظه مذهبی جمعی عراق گرد هم می‌آورد. این حافظه در برابر تکه‌تکه شدن مقاومت می‌کند و اعلام می‌کند: رودخانه یکی است، شعله یکی است، و آرزوهایی که به آب انداخته می‌شوند هرگز از فرقه کسی که آنها را انداخته نمی‌پرسند، بلکه فقط از خلوص قلب آنها می‌پرسند.