مسجد شیخ معروف الکرخی

شیخ معروف الکرخی، معروف بن فیروز الکرخی، یکی از علمای زمان خود در قرن دوم هجری و از برجسته‌ترین چهره‌های تصوف در بغداد است. او به زهد، تقوا و عبادت مشهور بود و یکی از چهره‌های برجسته زهد و تصوف در دوران خود به شمار می‌رفت. الکرخی مسیحی متولد شد، اما در جوانی به اسلام گروید و همچنین دلیل گرویدن والدینش به اسلام بود. شیخ معروف در سال ۲۰۰ هجری قمری / ۸۱۵ میلادی در بغداد درگذشت.

شیخ معروف الکرخی ملقب به (ابو محفوظ) بود و از بزرگان تصوف در بغداد و از مشایخ مشهور به زهد، تقوا و عبادت بود. او را الکرخی می‌نامیدند که به محله کرخ بغداد، جایی که زندگی می‌کرد، اشاره دارد. درباره او گفته شده است که دارای شخصیت والا و بردباری بوده و همچنین او را به عنوان برکت عصر خود توصیف کرده‌اند.

شیخ معروف الکرخی به سلسله‌ای از تصوف متصل است که از امام علی الرضا بن امام موسی کاظم (علیه السلام) دریافت کرده و به دست او به اسلام گرویده است. او همچنین به سلسله دیگری از دانش متصل است که از استادش داوود الطائی، از حبیب العجمی، از حسن بصری و از امام علی بن ابی طالب دریافت کرده است. در میان شاگردانش که با او همراه بودند و در علم و تصوف سرآمد بودند، برجسته‌ترین آنها شیخ الساری السقطی بود که او نیز در گورستان مسجد دفن شده است.

مسجد شیخ معروف الکرخی با طراحی معماری ساده و زیبای خود که سبک اسلامی کلاسیک را با تزئینات ویژه‌ای که منعکس کننده محیط فرهنگی و مذهبی آن دوران است، ترکیب می‌کند، متمایز است. این مسجد همچنین با دو گنبد متمایز که سقف آن را زینت می‌دهند، علاوه بر مناره‌ای که مشرف به منطقه کرخ است، متمایز می‌شود.

این مسجد در سال ۶۲۲ هجری قمری توسط خلیفه عباسی، ناصر الدین الله، توسعه و بازسازی شد.

مناره مسجد ساخته شد و امروزه نیز پابرجاست و تقریباً به ۱۵ متر ارتفاع می‌رسد و با تزئینات اسلامی بسیار زیبایی مزین شده است. این مناره تا به امروز به عنوان یک بنای تاریخی در مرکز مسجد باقی مانده است. در کنار مسجد جدید، مناره‌ای به ارتفاع ۴۳ متر ساخته شد که اکنون بر فراز مسجد قرار دارد.

مسجد شیخ معروف الکرخی مکانی برای عبادت و معنویت محسوب می‌شود و در طول اعصار شاهد بازدیدکنندگانی از سراسر عراق و جهان اسلام بوده است. همچنین نمادی از تصوف اسلامی و مرجعی مذهبی برای همه محققان در این زمینه محسوب می‌شود.

مرقد شیخ معروف الکرخی یک شاهکار معماری باشکوه و یک بنای معماری بی‌نظیر محسوب می‌شود که زیبایی معماری اسلامی و طراحی باشکوه را منعکس می‌کند.

این مناره عجیب‌ترین مناره در جهان اسلام را در خود جای داده است، جایی که مناره‌ای در داخل آن قرار دارد که گنبدی بر فراز آن قرار گرفته است. گفته می‌شود که این مناره همزمان با ساخت حرم فعلی ساخته شده است. این مناره در اصل در بیرون مسجد قرار داشت و نه در داخل آن، اما وقتی بازسازی آن در اواخر دهه ۱۹۹۰ تا اوایل دهه ۲۰۰۰ از طریق سازمان آثار باستانی و یونسکو انجام شد، توافق شد که این مناره باید حفظ شود زیرا یکی از قدیمی‌ترین مناره‌های بغداد محسوب می‌شود و محراب آن طوری طراحی و در اطراف مناره قرار گرفته که در داخل ساختمان باشد.

روی مناره نوشته شده است که ساخت آن در سال ۶۱۲ هجری قمری، ده سال قبل از خلیفه عباسی، ناصرالدین الله، به پایان رسیده است، اما اطلاعات کافی برای تأیید اینکه آیا مناره همزمان با ساخت کامل مسجد ساخته شده است یا خیر، وجود ندارد.

در داخل شبستان، یک سرداب زیرزمینی عمیق وجود دارد که حاوی یک چاه عمیق آب است که مردم از آن تبرک می‌جویند، با قدمتی بیش از هزار سال، و آب هنوز از آن تا به امروز جاری است. امام علی بن الرضا از این چاه نوشیده‌اند، همانطور که شیخ معروف الکرخی، الساری الساقاتی و شیخ عبدالقادر الکیلانی نیز از این چاه آب نوشیده‌اند. آب چاه آزمایش شده و تمیز است، حاوی مقداری املاح است، اما برای نوشیدن مناسب است.

قبر الکرخی ۱۵ متر پایین‌تر از سطح زمین قرار دارد و شبستان حرم به دستور سلیمان قانونی (دهمین سلطان امپراتوری عثمانی) ساخته شده است. در زیر، دو قبر دیگر علاوه بر قبر الکرخی وجود دارد: یکی متعلق به برادرش موسی و دیگری متعلق به عالم بزرگ دارقطنی است که در وصیت‌نامه خود ذکر کرده بود که می‌خواهد در پای شیخ معروف الکرخی دفن شود.

غاری در نزدیکی قبرها وجود داشت، اما در حین مرمت بسته شد. الکرخی برای درس گرفتن از علی الرضا بن موسی الکاظم (علیه السلام) وارد این غار می‌شد.

شیخ عبدالقادر گیلانی برای خلوت و عبادت به زیر آن می‌آمد و فقط از چاه موجود غذا می‌خورد و می‌نوشید.

این مسجد دارای گورستانی است که یکی از قدیمی‌ترین گورستان‌های بغداد محسوب می‌شود. این مکان قبلاً قبرستان شونیزیه نامیده می‌شد، سپس باب الدیر نام گرفت و سرانجام به دلیل دفن شدن معروف الکرخی در آنجا، قبرستان معروف الکرخی نامیده شد. در این قبرستان بسیاری از چهره‌های مهم، علما، نمادهای مذهبی و سیاسی و حتی رهبران قبایل حضور دارند.

در میان آنها می‌توان به کریم الغزالی، هنرمند و همسرش سلیمه مراد، اشاره کرد.

خلاقیت معماری این مسجد هنگام مشاهده از زوایای مختلف آشکار می‌شود؛ وقتی از بالا به مسجد نگاه می‌کنیم، شکل یک چشم را به خود می‌گیرد، اما وقتی از روبرو به آن نگاه می‌کنیم، شکل آن شبیه شاهینی است که آماده اوج گرفتن است.