کافێی ئەل زوهاوی

کافێی ئەلزەهاوی بە یەکێک لە کۆنترین کافێ ڕۆشنبیری و مێژووییەکانی بەغدا دادەنرێت، بەو پێیەی لە ساڵی ١٩١٧ لە ناوچەی حەیدەرخانە، نزیک شەقامی ئەلموتەنەبی، قەڵای کتێب و خوێنەران و ڕۆشنبیران دامەزراوە.

کافێیەکە لەسەر زەوییەکی بەخشراو دروستکراوە کە سەر بە بنەماڵەیەکی زانای ماڵی ئەلخەتیب بووە، و لە سەرەتادا مزگەوتێکی بچووکی تێدابووە کە دەگەڕێتەوە بۆ ئەسما خاتوون. دواتر شوێنەکە گۆڕا بۆ ئەو شوێنەی کە ئەوکات بە “کافێی ئامین” ناسرابوو، پێش ئەوەی هۆتێلێکی بچووک لە سەروویەوە دروست بکرێت.

شاعیر جەمیل سیدقی ئەلزەهاوی بە بەردەوامی سەردانی ئەم چایخانەیە دەکرد، لەگەڵ نووسەران و ڕۆشنبیران دادەنیشت بۆ ئاڵوگۆڕی چیرۆک و گاڵتەجاڕی و کۆبوونەوەی ئەدەبی.

لەگەڵ کۆچی دوایی لە ٢٠ی شوباتی ١٩٣٦، شارەوانی بەغدا بڕیاریدا ڕێز لە ناوەکەی بگرێت و ناوی کافێیەکە بگۆڕێت بۆ “کافێی ئەلزەهاوی”، وەک ڕێزلێنانێک بۆ باڵای فیکری و ئەدەبی لە عێراق.

بۆ چەندین ساڵ، کافێیەکە وەک خاڵێکی دەگمەنی کۆبوونەوە بۆ نوخبەی کولتووری عێراق کاری دەکرد — لەنێویاندا پەرلەمانتاران، شێخەکان، شاعیران، نووسەران و ڕۆژنامەنووسان.

لە نێو سەردانکەرانی بەردەوامدا، شاعیری فۆلکلۆر مەلا عەبود الکەرخی، تەنزنووس نووری ثابت (حەبازبوز)، هەروەها خۆشەویستانی میراتی عەرەبی، کە بەیتەکانی ئەلموتەنەبی، ئەحمەد شەوقی، حافز ئیبراهیم و زەبەلاحەکانی تری شیعریان ئاڵوگۆڕ دەکرد.

هەروەها شوێنەکە میوانداری دانیشتنی مۆسیقای لەگەڵ هونەرمەندانی پێشەنگی وەک محەمەد ئەلقوبانچی و یوسف عومەر کرد، ئەمەش وایکرد کە فەزایەک بێت کە هونەر و عەقڵ یەکبخات.

لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بینای ئێستای کافێیەکە دروستکرا. دوای مردنی کرێچیەکەی، سەلمان ئەلقەندیر، لەلایەن ژنێکی بەساڵاچووەوە میرات بوو — دەرگای کێبڕکێی لەسەر شوێنەکە کردەوە، بە لەبەرچاوگرتنی بەهای بازرگانی بەرزی، کە دەکەوێتە یەکتربڕینی شەقامی حەسەن بن ثابیت لە لایەک و شەقامی ئەلڕەشید لە لایەکی دیکە.

هەوڵەکان دەستیان پێکرد بۆ دەستبەسەرداگرتنی کافێیەکە و گۆڕینی بۆ چالاکیەکی بازرگانی جیاواز و بەهۆی هەڵمەتێکەوە کە نووسەران و ڕۆژنامەنووسان بە سەرۆکایەتیی نووسەران و ڕۆژنامەنووسان دژی سڕینەوەی ئەم شوێنەوارە کولتوورییە، ئەو پرسە بە خێرایی بووە جێگەی نیگەرانی گشتی.

سەرەڕای هەڕەشە و وەسوەسە داراییەکان، ئەم تاکانە بەردەوام بوون لە خەبات و توانیان لەگەڵ سەرۆکی دەوڵەت و سەرۆکی شارەوانی بەغدا کۆببنەوە، بۆ ئەوەی گرنگی ئەو شوێنە وەک هێمایەک بۆ ناسنامەی کولتووری بەغدا ڕوون بکەنەوە.

هەوڵەکانیان تاجی سەری بڕیارێکی حکومەت بوو بۆ پاراستنی کافێیەکە لە ژێر ناوی ئەلزەهاوی، و گەڕاندنەوەی ئەرکە سەرەتاییەکەی وەک کافێیەکی میراتی و شوێنی کۆبوونەوەی ئەدەبی.

هەرچەندە نۆژەنکرایەوە و دووبارە دروستکرایەوە، بەڵام زۆرێک لە خاوەنکارە سەرەتاییەکانی لەدەستدا، کە دوای داخستنی کاتی ئەلزەهاوی گواسترابووەوە بۆ کافێی ئەلشەهبەندەر. لە ئەنجامدا نەریتە ئاساییەکانی کاڵ بووەوە و سیما کۆنەکەی گۆڕا.

تا ئەمڕۆش کافێی ئەلزەهاوی وەستاوە و ناو و شوێنی خۆی پاراستووە، وەک شایەتحاڵێکی بێدەنگ بۆ سەدەیەکی تەواو لە یادەوەری بەغدادی، کە ڕۆژگارێک ئایین و فیکر و هونەر و سیاسەت و شیعر و مۆسیقا لە یەک کوپ قاوەدا تێکەڵ بوون.