خواردنەوە تازەگەرییەکانی حاجی زبالا

لەسەر شەقامی ئەلڕەشید، کە بۆنی مێژوو تێکەڵ بە بۆنی شەربەتی کشمش دەبێت، حاج زبالا یەکێکە لە کۆنترین و بەناوبانگترین دوکانەکانی شەربەتی نەریتی لە عێراقدا وەستاوە.

هێمایەکی میراتی زیندوو، شایەتحاڵی تێپەڕبوونی کات و یەک لە دوای یەکبوونی فەرمانڕەواکان بووە.

ئەم دوکانە ئایکۆنییە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٠٠ لە قەزای کەرخ دامەزراوە، پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩١٢دا بچێتە شوێنی ئێستای، لەو کاتەوە بووەتە هێمایەکی کولتووری و ڕۆحی بۆ پاراستنی سیمایەکی سادەی بەغدا و شێوازی تەقلیدی خۆی بۆ ئامادەکردنی شەربات ئەلزەبیب (شەربەتی کشمشی)، کە بووەتە نیشانەی تامی بەغدادی و دڵخوازی خەڵکی ناوچەکە و سەردانکەران بە هەمان شێوە.

زیاتر لە سەدەیەک، دوکانەکە ناوبانگێکی زۆری بەدەستهێناوە بەهۆی پێشکەشکردنی شەربەتی کشمشی سروشتی، کە لە کشمشی کوالێتی بەرز دروستکراوە کە بە تایبەتی لە باکووری عێراقەوە وەرگیراوە، بەتایبەتی لە ناوچەکانی وەک خوشناو، دوکان، و دهۆکەوە.

کشمشیەکان بە بەکارهێنانی پرۆسەیەکی دەستی تەقلیدی و بۆماوەیی دەچێنرێن بەبێ ئەوەی هیچ تامێکی دەستکرد تامی ڕاستەقینە و پێکهاتەی دەوڵەمەند و تایبەتمەندی تازەگەری بە خواردنەوەکە بدات. هاتووە کە نوێنەرایەتی بەخشندەیی بەغدا و ڕۆحی دەستڕەنگینی تەقلیدی بکات.

دوکانەکە بە درێژایی مێژووی دوور و درێژی خۆی پێشوازی لە کڕیارانی کردووە لە هەموو چین و توێژەکانی ژیانەوە لە ڕێبوارە زەلیلەکانەوە تا پاشا و سەرۆکی دەوڵەتان.

لەنێو ئەو کەسایەتییە دیارانەی کە سەردانی خواردنەوە بەناوبانگەکەی کردووە یان تامی کردووە، بریتین لە: مەلیک فەیسەڵی یەکەم، مەلیک غازی، مەلیک فەیسەڵی دووەم، نوری سەعید، عەبدولکەریم قاسم، عەبدولسەلام عارف، سەدام حوسێن، شا حوسێنی ئوردن، حوسنی موبارەک و یاسر عەرەفات.

ئەمەش وایکردووە دوکانەکە ببێتە شوێنێکی دەگمەن کە ڕۆژانە لەگەڵ مێژووییدا کۆدەبنەوە، و سەلیقەی باو لەگەڵ بوونی سیاسیدا یەکتر دەبڕێت وێنەیەکی ناوازە کە ناتوانرێت دووبارە بکرێتەوە.

سەبارەت بەو پیاوەی لە پشت ئەو ناوەوە بوو کە پەیوەست بوو بە سەلیقەی جەماوەری بەغدادی ناوی ڕاستەقینەی حاج عەبد الغفور بوو.

بەڵام خەڵک بە نازناوی “زبالا” (بە واتای “زبڵ”) دەیناسن، ناوێک کە دایکی بەپێی نەریتێکی فۆلکلۆری کۆن پێی داوە.

ئەم پراکتیزەیە لەسەر ئەو باوەڕە بوو کە ئەو منداڵانەی خوشک و برایان لەدەستداوە ناوی نامۆ یان نەخوازراویان پێدەدرا وەک "زبالا" بۆ دوورکەوتنەوە لە ئیرەیی یان بەختی خراپ، بەو هیوایەی منداڵەکە لە ژیاندا بمێنێتەوە. ناوەکە گەشەی کرد و بوو بە هێمایەک، بەستراوەتەوە بە بەرهەمێکی ناوازەی بەناوبانگەوە. تەنانەت زۆرێک لە عێراقییەکان پێیان وایە “زبالا” ناوی براندێکە نەک کەسێکی ڕاستەقینە.

بەڵام چیرۆکەکە لەناو خۆیدا گێڕانەوەی کولتووری قووڵی هەڵگرتووە کە فۆلکلۆر و باوەڕ و یادەوەری خێزانیی تێکەڵ دەکات.

بەم شێوەیە دوکانی حاج زبالا هەرگیز تەنها شوێنێک نەبووە بۆ پێشکەشکردنی شەربەتی کشمشی. بوو بە خاڵی کۆبوونەوەی چین و سەردەم و هێماکان شوێنێک کە لە سادەییەکەیدا ناسنامەی ڕەگداکوتاوی بەغدا بەرجەستە دەکات. لێرەدا ناوێکی زەلیل دەتوانێت ببێتە ئەفسانەیەک کە لە گۆشەی شەقامێکدا دەگێڕدرێتەوە، تامەکەی لە یادەوەری تەواوی شارێکدا هەڵکەندراوە.