قەڵای باشطابیا

قەڵای باش تابیا یەکێکە لە شوێنەوارە ڕەسەنەکان کە نوێنەرایەتی ناسنامەی شارەکە دەکات، تا ئێستاش شایەتحاڵی زۆرێک لە ڕووداوە مێژووییەکانە. ناوەکەی لە زمانی تورکییەوە وەرگیراوە، پێکهاتووە لە "باش" بە واتای سەرەکی/سەرۆک و "تابیا" بە واتای تاوەر، بەو ناوە ناونراوە چونکە بەرزترین خاڵی موسڵی کۆن داگیرکردووە.

سەرەتای دامەزراندنی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی دووەمی هیجری (سەدەی هەشتەمی زایینی)، کە لە سەردەمی مەروان کوڕی محەممەد ئەلئومەیی لە نێوان ساڵانی ١٢٦ بۆ ١٢٨ی کۆچی دامەزرا.

قەڵاکە مێژوویەکی دەوڵەمەندی هەیە بە بەرپەرچدانەوەی هێرشەکان بۆ سەر شاری موسڵ لە سەردەمی جیاوازدا، بە چەندین قۆناغی تەلارسازیدا تێدەپەڕێت، لەوانە فراوانکردنی لە سەردەمی ئەتابەگ و نۆژەنکردنەوە و چاککردنەوەی لەلایەن حوسێن پاشا ئەلجەلیلی پارێزگاری موسڵ. لە ساڵی ١٣٩٣ی زایینی لەلایەن مەغۆلەکانەوە زیانی پێگەیشت و دواتر لە سەردەمی عوسمانییەکاندا ئاوەدانکرایەوە.

گەورەترین ڕووداو کە ئەم قەڵایە لە یادەوەری موسڵدا نەمری کردووە، ڕۆڵی قارەمانانەیەتی لە بەرپەرچدانەوەی گەمارۆی نادر شا لە ساڵی ١٧٤٣ی زایینیدا. وەک ناوەندی فەرماندەیی شەڕەکە لە دیوی گەلی موسڵ بە سەرۆکایەتی حوسێن پاشا ئەلجەلیلی کاری دەکرد، دوای ئەوەی نادر شا بە سوپایەکی زیاتر لە سێ سەد هەزار چەکدارەوە موسڵی گەمارۆدا و شارەکەی خستە ژێر نزیکەی دوو سەد تۆپەوە شەو و ڕۆژ. نادر شا نەیتوانی موسڵ داگیر بکات و لە بیست و سێی مانگی تشرینی یەکەمی هەمان ساڵدا دوای واژۆکردنی ڕێککەوتنی ئاشتی گەمارۆکە هەڵگیرا.

قەڵای باش تەبیە یەکێکە لە پێکهاتە بەرگرییە گرنگەکان، نەک تەنها لە موسڵ بەڵکو لە جیهانی ئیسلامیشدا، بەهۆی پلانی جیاواز و توخمە تەلارسازییە داهێنەرەکانی وەکو درزەکانی تیر و کۆریدۆری ئاسۆیی و ڕاست و ڕێڕەوی نهێنی کە ڕاستەوخۆ بەرەو ڕووبارەکە دەڕوات.

ئەوەی لە ئێستادا لێی دەمێنێتەوە، تاوەرە ستوونییەکەیەتی کە لەسەر ڕووباری دیجلە بە بەرزی نزیکەی شانزە مەتر وەستاوە، لە دوو بەش پێکهاتووە: بەشی خوارەوە، بەشی کۆنتر، لە سەرەوە بە درزەکانی تیری فرە ئاراستەیی بە هەردوو شێوەی ڕاست و گۆشەیی و دووانە کۆتایی دێت. لە سەروویەوە بەشی دووەمی بچووکتر بەرز دەبێتەوە، ڕێڕەوێکی ڕۆیشتن بۆ بەرگریکردن لە سەربازەکان بەجێدەهێڵێت و بە دەرچە فراوانەکانی بۆ تۆپخانە جیا دەکرێتەوە، کە دواتر لە سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانیدا بەکارهێنراوە.

باش تابیە دوای نەمانی قەڵاکانی دیکە بە دوا قەڵای مێژوویی لە شارەکەدا دادەنرێت، شوێنێکی زۆر گرنگی داگیرکردووە کە گەشتیاران یان پسپۆڕانی شوێنەواری دەتوانن سەردانی بکەن.

بەڵام ئەمڕۆ بەدەست زیانی کەڵەکەبووەوە دەناڵێنێت، بناغەکانی زیانێکی بەرچاویان بەرکەوتووە بەو پێیەی لەسەر چینێکی بەرد وەستاون کە ئامادەن بۆ وەرینی و هەڵوەشانەوە بەهۆی نزیکی لە ڕووباری دیجلە، لەگەڵ درزێکی گەورە لە تاوەری سەرەکیدا کە دەبێتە هۆی جیابوونەوەی لە بەشەکانی دیکەی قەڵاکە و مەیلی بەرەو ڕووبارەکە.

هەروەها بەهۆی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی دوای لەشکرکێشی ئەمریکا لە ساڵی 2003 و کۆنتڕۆڵکردنی داعش لە ساڵی 2014 و ئەو ئۆپەراسیۆنە سەربازییانەی کە لە ساڵی 2017 لەگەڵ ئازادکردنیدا بوون زیانێکی زۆری پێگەیشت.