هاترا سیتی

شاری حاترا دەکەوێتە دڵی بیابانی باکووری جزیرە، لە ناوەڕاستی ڕێگای نێوان ڕووبارەکانی دیجلە و فورات لە لای باکووری ڕۆژئاوا، وادی ئەل ثارتار بە درێژایی لێواری ڕۆژهەڵاتی دەڕوات.

پێدەچێت شارەکە لە سەرەتای سەدەی دووەمی پێش زایین دامەزرابێت و حوکمڕانی شانشینی هاترا کە بە شانشینی عەرەبای ناسراوە، تا ساڵی ٢٤١ی زایینی بەردەوام بووە کاتێک کەوتە دەست شای ساسانی شاپور یەکەم.

لەسەر وێرانە چینەکانی نیشتەجێبوون گەشەی کردووە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئاشووری نوێ لە نێوان ساڵانی ٩١١ بۆ ٦١٢ پێش زایین، پاشان فراوانتر بووە تا قەوارەیەکی سیاسی سەربەخۆی پەرەپێداوە. لە سەدەی دووەمی پێش زایین شانشینی دەستی بە سەرهەڵدان کرد، پاشا سەناتروقی دووەم توانی فراوانی بکات، لە سەردەمی خۆیدا لە دەرەوەی ڕووباری فورات بەرەو ڕۆژئاوا درێژ بووەوە و گەیشتە سنوورەکانی لەڤانت، ئەوکات لە ژێر دەسەڵاتی ڕۆمەکاندا بوو.

ئەوەی زۆرترین جیاکردنەوەی هاترا ئەوەیە کە لە نێو کۆمەڵە شانشینییەکدا بووە کە لەو ماوەیەدا لە ناوچەی مانگی بەپیتدا گەشەیان کردووە، لەوانە شانشینی نەباتایی بە پایتەختەکەی پێترا و شانشینی پاڵمیرا و دەوڵەتی لاخمید بە پایتەختەکەی ئەل هیرا. سەرکەوتوو بوو لە دامەزراندنی خۆی وەک قەڵایەکی تەلارسازی بە چەندین بەشداری شارستانی لە سەرانسەری بوارە جیاوازەکاندا. هەروەها بە یەکەمین شوێنی شوێنەواری عێراق دادەنرێت کە لە ساڵی ١٩٨٥ لە لیستی میراتی جیهانی یونسکۆدا نووسراوە.

شاری هاترا بە نزیکەیی بازنەییە، تیرەکەی نزیکەی دوو کیلۆمەترە، بە کانییەکی قووڵی پارێزەر دەورە دراوە و دیوارێکی بەهێزکراوە بە ١٦٣ تاوەر. ئەم دیوارە لە دوو بەش پێکدێت کە هەر بەشێکی سێ مەتر و ٢.٥ مەتر پانییە و بۆشایی ١٢ مەتری لە نێوانیاندا هەیە لە دەروازەی باکوور. بە دووری نیو کیلۆمەتر لە دەرەوەی دیوارەکە، لە هەموو لایەکدا کەمپێکی زەوی بە دەوری شارەکەدا دەپێچێتەوە و ژمارەیەک قەڵا لە جەرگەی شارەکەدا هەڵکەوتوون.

هاترە بە تاکە شاری شوێنەواری وەستاو دادەنرێت لە عێراقدا کە بە شێوازێکی تەلارسازی و هونەری جیاواز دروستکراوە، جا چ لە ڕووی تەکنیک و شێواز و کەرەستەی بیناسازییەوە بێت، یان دیزاین و ڕازاندنەوە.

بە تایبەتی دەوڵەمەندە بە سەدان پەیکەر، بە چەندین پەیکەری ئاژەڵ و فیگەر و خوداوەند ڕازاوەتەوە، ئەمە جگە لە پێکهاتەی شار و پەرستگا کۆنەکان کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ قۆناغە مێژووییە جیاوازەکان.

پەرستگای گەورە لە دڵی خۆیدا چەندین پەرستگا و مەزارگەی تێدایە، هەریەکەیان تایبەتە بە خوداوەندێک، ڕیزێک لە ئیوانەکان ڕوویان لە ڕۆژهەڵاتە، لە پشتیەوە پیرۆزگای خۆر هەیە: پێکهاتەیەکی چوارگۆشەیە کە بە کۆریدۆر دەورە دراوە.

لە ساڵانی ١٩٥٠دا، نوێنەرایەتییەکی شوێنەوارناسی، نووسراوێکی دۆزیەوە کە لەسەر بەردی گەورە هەڵکەندرابوو، کە بڕگە و داب و نەریتی یاسایییان تێدابوو کە پەیوەندییان بە دزی و سزادانیەوە هەبوو.

ڕوونە کە دانیشتووانی شارەکە لە دوای ڕووخانی شارەکە بە پێی داب و نەریتی سەرکەوتووەکان بە تەواوی دەرکران و هەرگیز نیشتەجێ نەکرایەوە، بەو پێیەی هیچ شوێنەواری داگیرکاری دوای گەمارۆدانەکە نەدۆزراوەتەوە.

لەو کاتەوە شارەکە بۆ چەندین سەدە بێدەنگ بوو، بە بینا بەرزەکانی و ڕازاندنەوە نەخشێنراوەکانی کە بەرگەی توخمە سروشتییەکان و گۆڕانکارییەکانی مێژوو دەگرت، پاسەوانی دەکرا، تاوەکو داعش لە ساڵی ٢٠١٥دا زۆرێک لە شوێنەوارەکانی لەناوبرد کە هەزاران ساڵ وەستابوون.