دێری مار مەتا

خانەقای ئۆرتۆدۆکسی سریانی مار مەتاعی دەکەوێتە بەرزایی ٨١٧ مەتر لە سەرووی چیای مەقلوبەوە کە بە چیای هەزاران ناسراوە، لە باکووری پارێزگای نەینەوا و ٣٨ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژهەڵاتی موسڵەوە دوورە. لە لێواری لوتکەیەکی بەردینی بەرزدا جێگیرکراوە کە وا دەکات کاتێک لە دۆڵەکەوە دەبینرێت، لە نێوان ئاسمان و زەویدا هەڵواسراوە، چاودێر بانگهێشت دەکات بۆ تێڕامان، لە کاتێکدا لە تەراسەکەیەوە دیمەنێکی پانۆرامای ١٨٠ پلە بەسەر دەشتی بەرفراوانی نەینەوادا دەکرێتەوە، وەک ئەوەی چاودێری ئەوانەی خوارەوە بکات.

بە گەورەترین خانەقا لە جۆری خۆی دادەنرێت بۆ کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی سوریا لە میزۆپۆتامیا. نەریت دەگێڕێتەوە کە سەینت مەتای دەروێشێکی ناوچەی دیاربەکر بووە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا کە ناچار بووە لە گۆشەگیریی ئیمپراتۆری ڕۆمانی جولیان هەڵبێت و لەسەر ئەم شاخە نیشتەجێ بووە و خانەقاکە لە ساڵی ٣٦٣ی زایینی دامەزراندووە، هەمان ساڵ جولیان دوای شەڕی سامەرا لە دژی فارسەکانی ساسانی کۆچی دوایی کردووە.

لە کۆتایی سەدەی چوارەمی زایینی، خانەقاکە گەیشتە لوتکەی خۆشگوزەرانی و هەزاران دەروێشی تێدا نیشتەجێ بوو، پێدەچێت هۆکارێک بێت بۆ ئەوەی شاخەکە ناونرا "چیای هەزاران". پاشان بووە شوێنی نیشتەجێبوونی مافریانی ڕۆژهەڵات، سەرۆکی کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی سوریا بۆ میزۆپۆتامیا دوای ڕۆشتنی لە تکریت، پەیوەندییەکی مێژوویی قووڵی لەگەڵ کەنیسەی مالانکارا لە هیندستان هەبوو.

خانەقاکە بە درێژایی مێژووی دوور و درێژی خۆی ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەیەکی سەخت بووەوە. لە ساڵی ٤٨٠ی زایینی ئاگرێکی وێرانکەر سیماکانی لەناوبرد، پێش ئەوەی دەروێشەکان لە کۆتایی سەدەی پێنجەمدا بگەڕێنەوە و نۆژەن بکرێتەوە، ناوەکەی لە ساڵی ٥٤٤ ز. لە ساڵی ١١٧١ی زایینی بەهۆی هێرشی دراوسێکانیەوە وازی لێ هێنرا و لە ساڵی ١١٨٧ی زایینی چالاکییەکانی دەستیپێکردەوە. لە دوای ساڵی ١٢٦٠ی زایینی تووشی هێرشی مەغۆل و تاتار بوو. لە کۆتایی سەدەی چواردەهەمدا لە سەردەمی تامرلاندا بوو بە پەناگەیەک بۆ تاوانباران و دەروێشەکانی پەرش و بڵاو بوون، زیاتر لە سەد و پەنجا ساڵ بە جێهێڵراو و لەبیرکراو مانەوە پێش ئەوەی لە دوای ساڵی ١٦٦٠ی زایینی لە سەردەمی عوسمانیدا دەست بە درەوشانەوە بکاتەوە.

خانەقاکە بەدرێژایی سەدەکان وەک پەناگە و شوێنی بەرخۆدان لە دژی هێرشەکان لە سەدەی دوانزە و چواردەهەمدا کاری کردووە و لە ساڵی ١٩١٨دا پاتریاکی سیمۆن پیتەر بیستزدەیەمی پەنابردووە کە پەنای بۆ بردووە و لەناو دیوارەکانیدا لە کاتی جینۆسایدی ئاشووری-کلدانەکاندا مردووە، لە سەردەمێکدا کە شەست هەزار ئاشووری لە ورمێیەوە ئاوارە بوون بۆ مێزۆپۆتامیا. لە کاتی هێرشی داعش لە ساڵی 2014، هێزەکانی لە دۆڵی چەند کیلۆمەترێک لە خانەقاکە وەستان، هاوکات دیوارەکانی پێشوازییان لە گوندنشینانی ئاوارە لە گوندەکانی دەوروبەری کرد.

کۆمەڵگەی خانەقاکە لە چەندین کڵێسا پێکهاتووە، دیارترینیان کڵێسای سەرەکییە کە تایبەتە بە مار مەتای، شانبەشانی کەنیسە بۆ نوێژی نەزر و خانە دەروێشەکان کە لە خودی شاخەکەدا هەڵکەندراون، کە شایەتحاڵی ئیمان و زاهیدی باوکانی سەرەتایین.

کۆمەڵگەیەکی بچووکی خانەقای تا ئەمڕۆش میراتی ئەم بینا دێرینە دەپارێزێت، پێشوازی لەو حاجیانە دەکات کە بە هەمان گەرمی دێن کە شاخەکە زیاتر لە شانزە سەدە دەیناسێت.