Baştabya Kalesi

Baş Tabia Kalesi, şehrin kimliğini temsil eden ve birçok tarihi olaya tanıklık eden otantik arkeolojik yapılardan biridir. Adı Türkçe'den gelir; "baş" (ana/başkan) ve "tabia" (kule) kelimelerinden oluşur ve eski Musul'un en yüksek noktasında yer aldığı için bu şekilde adlandırılmıştır.

Kuruluşu Hicri 2. yüzyıla (MS 8. yüzyıl) kadar uzanır ve 126-128 yılları arasında Mervan ibn Muhammed Emeviler döneminde kurulmuştur.

Kale, Musul şehrine yapılan saldırıları farklı dönemlerde püskürtmekle zengin bir tarihe sahiptir ve Atabeg dönemindeki genişlemesi ve Musul Valisi Hüseyin Paşa Celili tarafından yapılan restorasyon ve onarımı da dahil olmak üzere birçok mimari aşamadan geçmiştir. 1393 yılında Moğollar tarafından hasar görmüş ve daha sonra Osmanlı döneminde yeniden inşa edilmiştir.

Musul'un hafızasında bu kalenin ölümsüzleştirdiği en büyük olay, 1743 yılında Nadir Şah'ın kuşatmasını püskürtmedeki kahramanca rolüdür. Nadir Şah'ın üç yüz binden fazla savaşçıdan oluşan ordusuyla Musul'u kuşatması ve şehri gece gündüz yaklaşık iki yüz topun ateşi altında tutmasının ardından, Hüseyin Paşa el-Celili önderliğindeki Musul halkının savaşın komuta merkezi olarak hizmet etti. Nadir Şah Musul'u işgal edemedi ve aynı yılın 23 Ekim'inde bir barış anlaşması imzalandıktan sonra kuşatma kaldırıldı.

Baş Tabia Kalesi, kendine özgü planlaması ve ok delikleri, yatay ve dikey koridorlar ve doğrudan nehre giden gizli geçitler gibi yenilikçi mimari unsurlarıyla sadece Musul'da değil, İslam dünyasında da önemli savunma yapılarından biridir.

Günümüzde geriye kalan, Dicle Nehri üzerinde yaklaşık on altı metre yüksekliğinde, iki bölümden oluşan silindirik kulesidir: alt kısım, daha eski olan ve tepesinde dikey, açılı ve çift yönlü çok yönlü ok delikleri bulunan kısım; bunun üzerinde yükselen daha küçük ikinci bölüm, savunma askerleri için bir geçit bırakan ve daha sonra Osmanlı yönetimi sırasında kullanılan topçu mevzileri için geniş açıklıklarıyla dikkat çeken kısımdır.

Baş Tabia, diğer kalelerin ortadan kalkmasından sonra şehirde kalan son tarihi kale olarak kabul edilir ve turistler veya arkeoloji uzmanları tarafından ziyaret edilebilecek çok önemli bir konumda yer almaktadır.

Ancak günümüzde biriken hasardan muzdariptir; temelleri, Dicle Nehri'ne yakınlığı nedeniyle erozyona ve çözünmeye yatkın bir kaya tabakası üzerinde bulunduğundan önemli ölçüde zarar görmüştür; ana kuledeki büyük bir çatlak, kulenin kalenin geri kalan kısımlarından ayrılmasına ve nehre doğru eğilmesine neden olmaktadır.

Ayrıca, 2003'teki Amerikan işgali, 2014'teki IŞİD'in kontrolü ve 2017'deki kurtuluşuna eşlik eden askeri operasyonlar nedeniyle de önemli ölçüde hasar gördü.