01 & 02 هۆڵی بێهنام ئەبو السف (پێش مێژوو)

ئەم هۆڵە پاشماوەی ئەو مرۆڤانەی تێدایە کە لە ناوچەکانی باکووری میزۆپۆتامیا نیشتەجێ بوون و ئەشکەوت و فەلاتیان کردە شوێنی نیشتەجێبوونیان، کە کەرەستەی بەرد و ئێسکیان لە قووڵایی ئەو ئەشکەوتانە و لەسەر بەرزاییەکان دۆزرایەوە. ئەم سەردەمە سەرەتاییانە پێیان دەوترێت سەردەمی بەردی کۆن (پالێۆلیتیک) کە ماوەیەکی دوور و درێژە لە عێراقدا کە لە نێوان (١٠٠ هەزار ساڵ) بۆ (١٠ هەزار ساڵ) دەگرێتەوە. لەم ماوەیەدا مرۆڤەکان وەک ڕاوچی کۆچەری دەژیان و ڕزق و ڕۆزییان لە ڕاوکردن و ڕووەک کۆدەکردەوە. لە ناوبانگترین شوێنەکانی ئەم سەردەمانە، بەردە بەڵکە، شانیدار، هەزار مێرد، زەرزی، و چەندین ئەشکەوت و شوێنی دیکە.

لە سەردەمی بەردی نوێ (نیۆلیتیک) نزیکەی (١٠ هەزار ساڵ لەمەوبەر) مرۆڤ نیشتەجێ بووە و دەستی کردووە بە کشتوکاڵ و بەخێوکردنی ئاژەڵ و یەکەم گوندەکانی پێکهێناوە. دەستیان کرد بە بەرهەمهێنانی ڕزق و ڕۆزی خۆیان و پەرەیان بە ژیانی کۆمەڵایەتی و بیروباوەڕی ئایینی دا. بەناوبانگترین گوندەکان بریتین لە جارمۆ، تەل ئەس-سەوان، حەسونە، سامەرا. بەدرێژایی هەزاران ساڵ ژمارەی دانیشتووان زیادی کرد، گوندەکان گەشەیان کرد و گۆڕا بۆ شارێکی گەشەسەندوو، کێڵگەکان فراوانتر بوون، بازرگانی گەشەسەندن و دانیشتوانی شارەکان پیشەسازی نوێیان داهێنا، لەنێویاندا کۆفەسازی، کە سەرەتا سادە بوو بەڵام دواتر پەرەی سەند. چەرخی کوزەچییان داهێنا و کۆفە ڕەنگاوڕەنگەکانیان بە ڕەنگی گەشاوە و شێوەی ئەندازەیی جوان.

هەروەها دروستکردنی بووکەڵە و فیگەری بەرد یان گڵین گەشەی کرد، زۆربەیان نوێنەرایەتی خوداوەندی دایکیان دەکرد، سەرچاوەی بەخێوکردن و زاوزێ و نیعمەت، یان نوێنەرایەتی ئەو ئاژەڵانەیان دەکرد کە شانبەشانی ئەم مرۆڤانە دەژیان. پاشان مس هاتە ناو بەرهەمهێنانەوە.

سەبارەت بە هونەری تەلارسازیش زۆر پێشکەوتووە و بیناکان بە خشت یان بەردی قوڕاوی ئاسایی دروست دەکران، بۆیە شار و پەرستگا و کۆشک دروستکران.

لەم هۆڵەدا نمونەی هەڵبژێردراو لە شوێنەوارەکانی ئەم گوند و شار و شارستانیانەی باکور و باشووری عێراق. سەردەمی ئەم شارستانیەتانە لە ناوەڕاستی هەزارەی چوارەمی پێش زایین کۆتایی دێت کە بە سەردەمی پێش مێژوو ناسراوە.

هۆڵی دووەم: شوێنەوارەکانی قۆناغێکی ئینتقالی لە نێوان سەردەمی پێش مێژوو و مێژووییدا نمایشکرا. ئەمەش قۆناغێکی زەمەنە بەناوبانگە بە شارستانیەتەکانی عوبەید و ئوروک و جەمدەت ناسر، هەزارەی چوارەمی پێش زایین لە نێوان (٤٠٠٠ - ٣٠٠٠)دا دەگرێتەوە. لەم ماوەیەدا مرۆڤەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان مسیان بەکاردەهێنا و چەرخی کوزەچی خێرایان بەکاردەهێنا بۆ دروستکردنی کۆفە بە بڕێکی زۆر. شارگەلێکی بەرفراوانیان دروستکرد کە بە دیوار و پەرستگای شایستە دەورە دراون کە بە مۆزایک و ڕەنگ ڕازێنراونەتەوە.