03 & 04 شارستانیەتی هۆڵەکانی سەردەمی سۆمەری

هۆڵی سۆمەرییەکان لە مۆزەخانەی نیشتمانی عێراق زیاترە لە تەنها پێشانگایەکی شوێنەواریی گەشتێکە بەناو کاتدا بۆ یەکێک لە شارستانییەتە سەرەتاییەکان کە مرۆڤایەتی دەیناسێت.

لە نێوان ساڵانی ٢٩٠٠ بۆ ٢٠٠٤ پێش زایین، یەکەم شارەکانی میزۆپۆتامیا گەشەیان کرد و بناغەکانی ئەو شتەیان دانا کە ئێستا بە مانا ڕاستەقینەکەی پێی دەڵێین شارستانیەت.

لەم گەلەرییەدا ناوەکانی ئوروک، ئور، لاگاش، نیپور و ئێریدو وەک شایەتحاڵی بەهێزی سەرهەڵدانی یەکەم شار-دەوڵەتەکانی سۆمەری وەستاون.

ئەمانە تەنها شوێنی نیشتەجێبوون نەبوون بەڵکو کۆمەڵگەی شارستانی تەواو گەشەسەندوو بوون، کە بە سیستەمی پێشکەوتووی سیاسی و ئابووری و ئایینی بەڕێوەدەبرا.

ناوەندی ئەم سەردەمە کەسایەتی گیلگامێش، پاشای ئەفسانەیی ئوروک، کە دواتر ئیلهامبەخش بوو بۆ یەکێک لە کۆنترین و گەورەترین داستانە ئەدەبییەکانی جیهان.

لە نێو گۆڕانکارییە هەرە گۆڕانکارییەکانی سۆمەرییەکان داهێنانی نووسینی میخیی بوو.

ئەمانە تەنها نیشانە نەبوون کە فشاریان خستۆتە سەر گڵ زمانێکی تەواو بوون کە بۆ تۆمارکردنی یاسا و پەیماننامە و ئەفسانە و بەڵگەنامە کارگێڕییەکان بەکاردەهێنران.

ئەم داهێنانە ڕێگەی خۆشکرد بۆ یەکەم کۆدی یاسایی ناسراو لە جیهاندا: کۆدی ئورنامو کە تەنانەت پێش یاسا بەناوبانگەکانی حەمورابییە.

لە ڕووی زانستی و تەکنەلۆژییەوە سۆمەرییەکان پێشکەوتوویەکی سەرنجڕاکێش بوون.

ئەوان چەرخ و کۆتریان داهێنا، سیستەمی ئاودێری ئاڵۆزیان پەرەپێدا کە سەقامگیری کشتوکاڵییان مسۆگەر دەکرد، هەروەها چەمکی بیرکاری و کاتییان ناساند کە تا ئێستاش ژیانی ئێمە پێناسە دەکەن وەک دابەشکردنی کاتژمێر بۆ ٦٠ خولەک، و خولەک بۆ ٦٠ چرکە، بە پشتبەستن بە سیستەمی سێکسەجیزیمال (بنەما-٦٠)یان.

هەروەها یەکەم قوتابخانەی فەرمی جیهانیان دامەزراند کە بە “ماڵی تابلێتەکان” ناسراوە، کە نووسەرانی گەنج لەوێ نووسین و بیرکاری و ئەندازیارییان خوێندووە.

لەم گەلەرییەدا، تووشی ستێلای بازاڵت دەبیت کە بە دەقی ئایینی و تۆمارە مێژووییەکان هەڵکەندراون، پەیکەری بەرد و فیگەری گڵین و مەڕمەڕ کە ڕێوڕەسمی ئایینی و دیمەنی ژیانی ڕۆژانەیان نیشان داوە، هەروەها دیوارە ڕەسەنەکانی پەرستگاکانی ئوروک، کە ڕۆژێک بە نەخشی ئەندازەیی ڕەنگاوڕەنگ ڕازێنراونەتەوە.

یەکێک لە تایبەتمەندییە هەرە سەرنجڕاکێشەکانی گەلەرییەکە بریتییە لە کۆکردنەوەی مۆری سلندەر و مۆر، کە بۆ ڕەسەنایەتی بەڵگەنامە و گرێبەستەکان بەکاردەهێنرێت. ئەم مۆرانە شاکارێکی بچووکن کە وردەکاری هونەری ژیانی سۆمەرییەکان ئاشکرا دەکەن.

هەروەها لوحی میخیی ڕەسەن دەبینیت، کە لەسەر گڵی وشککراوەی خۆر یان لە کورەدا نووسراون، کە وردەکارییەکی ڕاستەوخۆی جیهانی سۆمەرییەکان پێشکەش دەکەن کە پراکتیزە ئیدارییەکانیان، بیروباوەڕی ڕۆحی، چەمکەکانی دادپەروەری، خودایی، مردن، خۆشەویستی، ئەدەب و زمانیان.

گەلەری سۆمەرییەکان تەنها فەزایێک نییە بۆ بیرکردنەوە لە سەرەتاییترین سەردەمە کولتوورییەکانی عێراق بەڵکو نۆژەنکردنەوەی زیندووە بۆ چیرۆکی مرۆڤایەتی کاتێک مرۆڤەکان بۆ یەکەمجار دەستیان کرد بە دروستکردنی شارەکان، تۆمارکردنی بیرکردنەوەکان و گەڕان بەدوای مانادا لە بوونیاندا.