05 & 06 شارستانیەتەکانی سەردەمی ئەکەدی و بابلی و کاسی

ئەم هۆڵەی مۆزەخانەی نیشتمانی عێراق هێڵێکی کاتیی درێژ درێژ دەکاتەوە کە سەردەمە سەرەکییەکانی مێژووی میزۆپۆتامیا دەگرێتەوە، لە سەرهەڵدانی ئەکەدییەکانەوە لە سەدەی بیست و چوارەمی پێش زایین دەست پێدەکات، تا سەردەمی بابلییەکانی سەرەتایی، و دەگاتە کاسی و هورییەکان، کە لە نێوان ساڵانی ١٥٠٠ بۆ ١٠٠٠ پێش زایین جێپەنجەی خۆیان لە دڵی مێژووی عێراقدا بەجێهێشتووە، لە تابلۆیەکی تەواودا ڕەنگدانەوەی گۆڕینی میزۆپۆتامیا لە شار-دەوڵەتەکانی سۆمەرییەوە بۆ شانشینی و ئیمپراتۆریەتی بەهێز کە ڕێکخراوێکی سیاسی و ئابووری و ئایینی یەکگرتوویان هەیە.

گەشتەکە لە سەردەمی ئەکادی (٢٣٥٠-٢١٥٩ پێش زایین) دەست پێدەکات، کە یەکەم ئیمپراتۆریەتی یەکگرتوو لە مێژوودا بە سەرکردایەتی پاشای بەناوبانگی ئەکەد سەریهەڵدا، کە سەرکەوتوو بوو لە یەکخستنی شار-دەوڵەتەکانی سۆمەری لە ژێر یەک ئاڵادا و زمانی ئەکەدی وەک زمانی فەرمی لە پەرستگاکان و مەکتەبەکانی حکومەتدا سەپاند، ئەمەش قۆناغێکی نوێی سەقامگیری کارگێڕی و خۆشگوزەرانی کولتووری خۆشکرد.

دەوڵەتی ئەکەدی بە توانای ڕێکخستنی خاکە دوورەکان بە سیستەمێکی کارگێڕی کاریگەر جیا دەکرایەوە و تۆڕە بازرگانییەکانی فراوانتر بوون بۆ ئەوەی دۆڵی میزۆپۆتامیا بە کەنداوی عەرەبی و کیشوەری هیندستان و ئەنادۆڵەوە ببەستێتەوە.

لەم قۆناغەدا هونەری پەیکەرسازی گەشەی کرد و سەری برۆنزی سەرگۆنی ئەکاد بە یەکێک لە جوانترین میراتەکانی ئەو شارستانییەتە دادەنرێت، وەک شایەتحاڵی شارەزابوونیان لە کاستی کانزا و پەیکەرسازیی تایبەتمەندییەکانی دەسەڵاتدا.

گێڕانەوەی مێژوویی لە هەمان هۆڵدا لەگەڵ سەردەمی بابلی کۆن (٢٠٠٠-١٥٠٠ پێش زایین) بەردەوامە، قۆناغێک کە بە گەشەسەندنێکی گەورە لە یاسا، کارگێڕی، فەلەکناسی و بیری ئەدەبیدا جیاکراوەتەوە.

بابل لە سەردەمی مەلیک حەمورابیدا گەیشتە لوتکەی خۆشگوزەرانی خۆی، نەک تەنها وەک پایتەختی سیاسی و کولتووری عێراقی کۆن، بەڵکو وەک ناوەندێکی ڕۆشنگەری یاسایی و فەلەکناسی.

کۆدی حەمورابی کە لەسەر ستیلێکی بەردی بەرز نووسراوە، بە یەکێک لە کۆنترین کۆدە یاساییە نووسراوەکانی ناسراو دادەنرێت، و چەمکی دادپەروەری و لێپرسینەوەی لە کۆمەڵگەی بابلیدا دامەزراندووە.

هەروەها بابلییەکان خشتەی فەلەکناسییان دەزانی و ڕۆژەکەیان بەسەر ٢٤ کاتژمێردا دابەشکرد، ئەمەش دەستکەوتێکی زانستی بوو کە دەنگدانەوەکە تا ئێستاش درێژدەبێتەوە بۆ سەردەمی مۆدێرن.

لە ڕووی ئەدەبیاتەوە، داستانی دروستکردن (ئینوما ئەلیش)یان لەسەر تەختەی گڵین تۆمار کردووە، کە دیدگای خۆیان بۆ گەردوون و پەیوەندی نێوان مرۆڤ و خوداوەندەکان و پرسی ڕێکخستن و ئاژاوەگێڕییان دەربڕیوە.

لە سەردەمی دەسەڵاتی حەمورابیدا ئەفسانەی تاوەری بابل دروستکرا و هەواڵی باخچەی هەڵواسراو بڵاوبووەوە، کە بە یەکێک لە حەوت سەرسوڕهێنەرەکانی جیهان دادەنران، ئەمەش کارەکتەری نزیکەی ئەفسانەیی بە شارەکە بەخشی لە خەیاڵی جیهانیدا.

لەم هۆڵەدا کۆمەڵەیەکی دەگمەنی شوێنەوارەکانی سەردەمی ئەکەدیەکان نمایشکراون، لەوانە پارچە ستێلای مەڕمەڕی نووسراو، پەیکەری بچووکی بەردی، پەیکەری گڵین کە نوێنەرایەتی خوداوەند ئیشتار دەکەن، شانبەشانی کۆمەڵێک مۆری وردی سلندەری ڕەسەن کە بۆ ڕەسەنایەتی گرێبەست و نامەنووسی بەکاردەهێنران.

هەروەها سەرنجی سەردانکەرەکە بۆ بوونی کۆپییەکی گچکە لە ستێلی بەناوبانگی حەمورابی ڕادەکێشرێت کە زیاتر لە ٢٨٠ بابەتی یاسایی لەخۆدەگرێت، کۆپییەکی هاوشێوەی ئەسڵییە کە ئەمڕۆ لە مۆزەخانەی لۆڤەر لە پاریس نمایشکراوە.

شانبەشانی شوێنەوارە ئەکەدی و بابلییەکان، سەردانکەر ئاماژە بە شارستانیەتی کاسی و حوری دەدۆزێتەوە کە لە نێوان ساڵانی ١٥٠٠ بۆ ١٠٠٠ پێش زایین ژیاون و هەروەها جێپەنجەی خۆیان لە بواری سەربازی و هونەری و ئایینیدا بەجێهێشتووە، بەم شێوەیەش پەیوەندییەکی دەوڵەمەندیان لە زنجیرەی هەمەجۆریی شارستانییدا پێکهێناوە کە میزۆپۆتامیا بەهۆیەوە ناسرابوو.

ئەم هۆڵە بە پێشانگە ورد و ڕەهەندە مێژووییە قووڵەکانییەوە، گواستنەوەی مرۆڤەکان لە عێراقی کۆن لە دەسەڵاتی ناوخۆییەوە بۆ دەوڵەتی مەرکەزی بەرجەستە دەکات، لە هێما گڵینەکانەوە بۆ یاسادانانی نووسراو، لە ئیمپرۆڤیزەیشنەوە بۆ ڕێکخستن، لە گێڕانەوەیەکی شارستانیدا کە ڕەنگدانەوەی پێگەیشتنی هۆشیاری مرۆڤە هەزاران ساڵ لەمەوبەر.